Όπως όλοι γνωρίζουν, υπάρχει μια συσχέτιση -λιγότερο ή περισσότερο ορατή- μεταξύ των εκπαιδευτικών πιστοποιητικών (τίτλοι σπουδών) και των επαγγελμάτων ή εργασιών. Η σχέση αυτή, στην περίπτωση των «ρυθμισμένων» επαγγελμάτων, διαμεσολαβείται συχνά από τη διαδικασία απόκτησης άδειας άσκησης επαγγέλματος. Κάποια επαγγέλματα είναι ρυθμισμένα και κάποια άλλα όχι, χωρίς να υπάρχει πάντοτε επαρκής εξήγηση γιατί συμβαίνει αυτό, πέραν των συγκυριών που έχουν διαμορφώσει την ιστορία του κάθε επαγγέλματος. Έτσι, για παράδειγμα στα τεχνικά επαγγέλματα, ο Ψυκτικός είναι ρυθμισμένο επάγγελμα, ενώ ο Τεχνίτης συστημάτων αλουμινίου όχι. Ο Τεχνίτης υδραυλικών εγκαταστάσεων είναι, ενώ ο τεχνίτης υαλοπινάκων όχι. Μόνο στα ρυθμισμένα επαγγέλματα η άσκησή τους προαπαιτεί επαγγελματική εκπαίδευση και εκπαιδευτικά πιστοποιητικά. Τα περισσότερα επαγγέλματα που συνδέονται με τίτλους σπουδών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι ρυθμισμένα, χωρίς να συνδέονται πάντα με άδειες άσκησης επαγγέλματος, αν και η πραγματική λειτουργία της αγοράς, όπως συχνά διαπιστώνουμε, παραβιάζει τα υφιστάμενα ρυθμιστικά θεσμικά πλαίσια.
Με πρώτιστη ευθύνη των πολιτικών συρρίκνωσης των όποιων προστατευτικών εργασιακών θεσμών και σχέσεων και «διευκόλυνσης της κινητικότητας και της εργασιακής ευελιξίας» εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης -πολιτικές που με μεγάλη προθυμία έχουν υποδεχθεί και ένθερμα εφαρμόσει οι ελληνικές κυβερνήσεις- έχει επικρατήσει μια στάση ρητής άρνησης σε κάθε πρωτοβουλία ρύθμισης των επαγγελμάτων και οριοθέτησης των εργασιακών και επαγγελματικών αρμοδιοτήτων, ακόμη και για επαγγέλματα επικίνδυνα για τους ασκούντες και τους καταναλωτές.
Η υποτιθέμενη «απλοποίηση των διαδικασιών άσκησης των επαγγελμάτων» που επιβλήθηκε την περίοδο των μνημονίων έχει οδηγήσει σε πτώση της ποιότητας των επαγγελματικών έργων, αύξηση των εργατικών ατυχημάτων και δυστυχημάτων και αυξανόμενα χαοτικό τοπίο ταυτόχρονης πολυνομίας και θεσμικών ελλείψεων, μέσα στο οποίο μπορούν να επικρατούν και να επιβάλλονται οι «μεγάλοι» (συγκέντρωση του σημαντικότερου μεριδίου της αγοράς σε ελάχιστες μεγάλες επιχειρήσεις) και οι διάφοροι επιτήδειοι. Ταυτόχρονα, ο (ανύπαρκτος) έλεγχος της αγοράς εργασίας εκ μέρους αρμόδιων κρατικών αρχών και υπηρεσιών αποτελεί ένα ακόμη από τα πολλά «σύντομα ανέκδοτα» της πολιτικής και οικονομικής ζωής στην Ελλάδα.
Οι τίτλοι σπουδών, τα πιστοποιητικά εκπαίδευσης και κατάρτισης λειτουργούσαν ανέκαθεν -μεταξύ άλλων- ως «σήματα» προς τις επιχειρήσεις στη διαδικασία ζήτησης και προσφοράς απασχόλησης στην αγορά εργασίας. Για πολλές δεκαετίες, οι βασικοί τίτλοι σπουδών «μακράς διάρκειας», όπως το απολυτήριο Λυκείου, τα πιστοποιητικά μεταλυκειακής τυπικής επαγγελματικής κατάρτισης και τα πτυχία τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, επιτελούσαν -με μεταβαλλόμενη αποτελεσματικότητα- δύο στενά σχετιζόμενες μεταξύ τους λειτουργίες: αφενός υποδήλωναν τις γνώσεις και τις δεξιότητες του κατόχου τους (πληροφοριακή λειτουργία), αφετέρου κατεύθυναν το άτομο σε συγκεκριμένη θέση εργασίας, δηλαδή σε ορισμένη ειδικότητα και επίπεδο στην εργασιακή ιεραρχία (κατανεμητική λειτουργία). Οι λειτουργίες αυτές αναφέρονταν σε μια προδιαμορφωμένη και συχνά θεσμικά οριοθετημένη οντότητα: το επάγγελμα. Επίσης, συνεπάγονταν συγκεκριμένα επίπεδα αμοιβών, ιεραρχικού ρόλου, σχέσεων και συνθηκών εργασίας και «κοινωνικής αποδοχής» του επαγγέλματος.
Η πραγματικότητα αυτή παρουσίαζε βεβαίως, εκτός από ασφαλιστικές δικλείδες, όπως οι άδειες άσκησης επαγγέλματος, η πληροφόρηση των εργοδοτών για τις ικανότητες των υποψηφίων εργαζομένων και η σχετική μείωση των χρονικών τριβών στη διαδικασία σύγκλισης προσφοράς και ζήτησης εργασίας, πλήθος προβλημάτων, όπως αδικαιολόγητες ανελαστικότητες και έντονα προσκόμματα εισόδου σε ορισμένα επαγγέλματα, διαμόρφωση νοοτροπίας υποβάθμισης των «μη επιστημονικών» επαγγελμάτων, πληθωρισμό τίτλων σπουδών σε κάποιες ειδικότητες και άλλα. Εδώ και μια δεκαπενταετία τουλάχιστον, το εν λόγω μοντέλο ρύθμισης της σχέσης εκπαίδευσης και άσκησης των επαγγελμάτων, υποσκάπτεται και τροποποιείται σταθερά και συστηματικά. Κυρίως, η κατανεμητική, ως προς την αγορά εργασίας, λειτουργία των βασικών τίτλων σπουδών της εκπαίδευσης και κατάρτισης υπόκειται σταδιακά σε διαρθρωτικές αλλαγές. Ένας βασικός άξονας αλλαγής συνδέεται με τη (μερική) υποκατάσταση του επαγγέλματος, ως ενιαίου, γνωστικά και θεσμικά οριοθετημένου και ολοκληρωμένου συνόλου γνώσεων, δεξιοτήτων και εμπειρίας, από επιμέρους, μικρής κλίμακας και δυνητικά μεταβαλλόμενες και ανασυνδυαζόμενες ομάδες επιμέρους δεξιοτήτων. «Πρώτα οι δεξιότητες» (Skills first), όπως λιτά και χωρίς υπεκφυγές το θέτει ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ).
Η άποψη των υπερασπιστών αυτών των αλλαγών προβάλλεται συνήθως με το ακόλουθο επιχείρημα: Οι βασικοί τίτλοι σπουδών, ιδίως αυτοί της μεταδευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, μέσω των οποίων συντελείται ένα μεγάλο μέρος της εργασιακής -κατά συνέπεια και της κοινωνικής- αναπαραγωγής, αφενός έχουν γίνει υπερβολικά πολλοί (μαζικοποίηση της εκπαίδευσης) με συνέπεια να έχει δυσκολέψει η διάκριση μεταξύ του πλήθους των σχετικά ισοδύναμων κατόχων τους, αφετέρου δεν μπορούν πλέον να παρακολουθήσουν τις ραγδαίες αλλαγές που συντελούνται στις μορφές και τα περιεχόμενα της εργασίας στις διάφορες ειδικότητες, επομένως δεν αντιπροσωπεύουν αξιόπιστα τις «αναγκαίες από τη σκοπιά των εργοδοτών» γνώσεις και δεξιότητες. Ένα πτυχίο ή ένα πιστοποιητικό που έχει ληφθεί πριν μερικά χρόνια έχει βασιστεί κατά τεκμήριο σε εκπαιδευτικά περιεχόμενα που έχουν -έστω μερικώς- μεταβληθεί, άρα η «γνωστική αξία» του έχει υποβαθμιστεί.
Πού καταλήγει η προαναφερόμενη συλλογιστική; Ναι μεν είναι απαραίτητος ο βασικός τίτλος σπουδών που υποδηλώνει την κατ’ αρχήν γνώση μιας ειδικότητας, αλλά πλέον δεν αρκεί στο σκληρό ανταγωνισμό για την πρόσληψη σε μια αξιόλογη θέση εργασίας. Ούτε μπορεί να δικαιολογήσει μια αξιοπρεπή αμοιβή της εργασίας. Χρειάζεται το άτομο να αποδείξει επιπλέον, πρώτο, την πρόσφατη απόκτηση πιστοποιητικών για τις εκάστοτε νέες εξειδικευμένες επαγγελματικές δεξιότητες και δεύτερο, την επάρκεια αναφορικά με τις λεγόμενες «οριζόντιες» ή «ήπιες» εργασιακές δεξιότητες, όπως η ικανότητα συνεργασίας και αποτελεσματικής επικοινωνίας.
Δεν θα επεκταθούμε στο πολυσυζητημένο, τα τελευταία χρόνια, θέμα των «ήπιων» δεξιοτήτων» το οποίο αφορά κυρίως τις «συμπεριφορικές δεξιότητες» της προσαρμοστικότητας και της ευελιξίας, που είναι πρώτιστης σημασίας για τους εργοδότες
σε μια οικονομία που κυριαρχείται από επαγγέλματα παροχής υπηρεσιών. Χρειάζεται όμως να επισημανθεί ότι πρόκειται -κατά κύριο λόγο- για μια δεσπόζουσα πολιτική διαχείρισης των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού η οποία επεμβαίνει δραστικά στην ίδια την αξιακή συγκρότηση του ατόμου και εντέλει εμποτίζει, όχι μόνο τον εργάσιμο χωροχρόνο, αλλά ολόκληρη τη ζωή των ανθρώπων με ένα πνεύμα «φιλικής προς την επιχειρηματικότητα επιμέλειας του εαυτού».
Υπάρχει, ωστόσο, κάτι καινούργιο σχετικά με τα εκπαιδευτικά πιστοποιητικά. Πρόκειται και πάλι για μια νέα πολιτική επινόηση των οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ακούει στο όνομα μικρο-διαπιστευτήρια (microcredentials). Πρόκειται για πιστοποιητικά που αντιστοιχούν σε σπουδές μικρής διάρκειας (σύντομα σεμινάρια, κύκλοι επιμόρφωσης), επομένως και περιορισμένης θεματικής έκτασης. Όπως είναι γνωστό, τέτοια πιστοποιητικά, διαφορών ειδών και θεμάτων, υπήρχαν εδώ και πολλά χρόνια όταν απαιτούνταν για να συμπληρώσουν ή να επικαιροποιήσουν τις γνώσεις σε κάποιο επιστημονικό ή εργασιακό αντικείμενο. Οι ουσιώδεις διαφορές τώρα είναι δύο: από τη μια μεριά, σε διάκριση με το παρελθόν, οι μικρο-καταρτίσεις και τα μικρο-πιστοποιητικά ανάγονται πλέον σε ξεχωριστό πεδίο εκπαιδευτικής πολιτικής και πολιτικής απασχόλησης, και από την άλλη, ενώ μέχρι σήμερα στην πλειονότητα των περιπτώσεων εξειδίκευαν γνώσεις και δεξιότητες στη βάση μιας προϋπάρχουσας ειδικότητας, τώρα επιδιώκουν να γίνονται αντιληπτά και ως αυτοτελείς εκπαιδευτικές οντότητες που μπορούν είτε να είναι αυτοδύναμες είτε να συνδυάζονται, να αθροίζονται και να συσχετίζονται συγκροτώντας (κατασκευάζοντας) «υβριδικά» σύνολα εργασιακών αρμοδιοτήτων, ανεξάρτητα από τη μέχρι σήμερα διαμορφωμένη δομή των επαγγελμάτων.
Υπό αυτή την έννοια τα μικρο-διαπιστευτήρια αποτελούν πιστοποιητικά που συνδέονται με την «εποχή των επιμέρους δεξιοτήτων», συμβάλλοντας στον κατακερματισμό των επαγγελματικών συνόλων, στην απομόνωση ή τον ανασυνδυασμό εργασιακών λειτουργιών κατά το δοκούν, και τείνουν να αντιπαραβάλλονται με -ή και να υπονομεύουν- την επαγγελματική ισχύ και εμβέλεια των «μακρο-διαπιστευτηρίων» (όπως τα πτυχία ΑΕΙ) που συνδέονται με κάποιο «ολοκληρωμένο» επάγγελμα. Με τη σειρά της, η μετατόπιση αυτή, είναι πρόδηλο πια, αντιστοιχεί στις επικρατούσες πολιτικές εργασιακής απορρύθμισης και ευελιξίας, οι οποίες επιδιώκουν την προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στους πολύμορφους μετασχηματισμούς των καιρών μας που επηρεάζουν τα επαγγέλματα με επίκεντρα τη μείωση του κόστους και τον έλεγχο της εργασίας.
* Ο Πάρης Λιντζέρης, εκτελεστικός διευθυντής ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ
