Στα χαρτιά, μπορεί κανείς να πει ότι η αύξηση ενός φόρου είναι μία απλή διαδικασία. Προηγούνται οι υπολογισμοί, ακολουθεί η ψήφιση από τη Βουλή ενός νέου αυξημένου συντελεστή και στη συνέχεια περιμένει το κράτος να αυξηθούν τα δημόσια έσοδα. Στα τσιγάρα όμως τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Το ίδιο και ο λογαριασμός για τον κρατικό προϋπολογισμό.
Αυτό συμβαίνει διότι δίπλα στο νόμιμο πακέτο καραδοκεί το λαθραίο, καθώς ο καταναλωτής αναζητεί χαμηλότερη τιμή και ο λαθρέμπορος την προσφέρει απλόχερα, χωρίς να τον ενδιαφέρει αν χάνει το κράτος φόρους ή αν το προϊόν που προσφέρει αποτελείται από υλικά που κανείς δεν έχει ελέγξει ή εγκρίνει, όπως μούχλα….
Την παράμετρο αυτή σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να παραβλέψουν οι υπουργοί Οικονομικών των 27 κρατών μελών της Ε.Ε., που θα συναντηθούν εκ νέου το Δεκέμβριο, μετά την τελευταία άκαρπη συνεδρίαση του Ecofin ελέω Μάλτας, για να αποφασίσουν τελικά αν θα εγκρίνουν ή όχι τη νέα οδηγία που βρίσκεται στο τραπέζι και προβλέπει σημαντική αύξηση των συντελεστών φορολογίας στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης.
Το Δημόσιο από την όποια αλλαγή στη φορολογία δεν πρέπει να προσδοκά απλώς κάποια πρόσθετα έσοδα από μια μελλοντική αύξηση, αλλά, το βασικότερο, να διασφαλίσει ότι δεν θα χάσει και αυτά που εισπράττει σήμερα.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Σύμφωνα με το οριστικό δελτίο εκτέλεσης του κρατικού προϋπολογισμού, το 2025 οι εισπράξεις από τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης στα καπνικά προϊόντα έφτασαν τα 2,361 δισ. ευρώ, ενώ σε αυτά αν προστεθούν και 608 εκατ. ευρώ που αφορούν τον ΦΠΑ τότε το κράτος κατάφερε μέσα σε ένα έτος να εισπράξει περίπου 3 δισ. ευρώ. Όσο κοστίζει δηλαδή ενάμιση πακέτο ΔΕΘ.
Κατά συνέπεια, με τέτοια ποσά, το ερώτημα δεν μπορεί να περιοριστεί στο πόσα παραπάνω έσοδα θα φέρει ένας υψηλότερος φόρος. Απαιτείται να εξεταστεί και πόσα μπορεί να χαθούν, αν η επιβάρυνση σπρώξει μεγαλύτερο μέρος της κατανάλωσης στην παράνομη αγορά. Κάθε πώληση που αντί να περνά από το περίπτερο πραγματοποιείται από διακινητές λαθρεμπορικών προϊόντων στερεί από το Δημόσιο τόσο τον ΕΦΚ όσο και τον ΦΠΑ που θα εισέπραττε από τη νόμιμη συναλλαγή.
Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι σε κάθε απόφαση που λαμβάνεται, οδηγός πρέπει να είναι η δημόσια υγεία. Η αποτροπή των νέων από το κάπνισμα και η ενθάρρυνση των καπνιστών να το διακόψουν πρέπει να συμβαίνουν ανεξάρτητα από την άσκηση φορολογικής πολιτικής. Όμως, το γεγονός ότι μπορεί να μειωθούν τα έσοδα, όχι επειδή θα καπνίζουν λιγότεροι άνθρωποι, αλλά επειδή αυτοί θα στραφούν σε λαθραία και άκρως επικίνδυνα προϊόντα είναι κάτι πολύ σοβαρό και δεν μπορεί κανείς απλά να το προσπεράσει.
Μια απότομη αύξηση της φορολογίας δεν θα προκαλέσει την ίδια αντίδραση σε όλους. Κάποιοι θα το κόψουν ή θα το περιορίσουν, ενώ οι περισσότεροι θα αναζητήσουν φθηνότερες λύσεις. Εκεί είναι που βρίσκουν πελατεία τα κυκλώματα, ιδίως όταν η διαφορά τιμής είναι μεγάλη και οι έλεγχοι δεν φθάνουν για να περιορίσουν τη δράση τους.
Σε κάθε περίπτωση, το μέγεθος αυτού του κινδύνου πρέπει να εκτιμηθεί πριν ληφθούν οι αποφάσεις όπως φυσικά και η καθημερινή πίεση στο εισόδημα που θα δεχθεί ο καπνιστής. Το ακριβότερο πακέτο θα προστεθεί στο ενοίκιο, στο ρεύμα, στα τρόφιμα και στις μετακινήσεις. Το επιχείρημα ότι πρόκειται για μια δαπάνη που μπορεί να αποφευχθεί είναι εύλογο, αλλά δεν περιγράφει από μόνο του τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου που δεν μπορεί να το βγάλει από την καθημερινή συνήθειά του. Ούτε αναιρεί την επίδραση που θα έχει στον πληθωρισμό μια φορολογική αύξηση.
Το δημοσιονομικό πρόβλημα μπορεί, μάλιστα, να γιγαντωθεί αν μια υπέρμετρη επιβάρυνση ενισχύσει το λαθρεμπόριο σε τέτοιο βαθμό ώστε οι απώλειες από τις νόμιμες πωλήσεις να υπερκαλύψουν το όφελος του υψηλότερου φόρου. Σε αυτή την περίπτωση ο προϋπολογισμός θα βρεθεί με λιγότερα έσοδα. Αν έχουν ήδη προγραμματιστεί δαπάνες με βάση τις προσδοκώμενες εισπράξεις, τότε θα πρέπει να αναζητηθούν τρόποι για να καλυφθεί το κενό.
Μία από τις επιλογές θα μπορούσε να είναι η αύξηση άλλων φόρων ή ακόμη και η αναβολή φορολογικών ελαφρύνσεων. Γι’ αυτό, μια πρόταση αύξησης της φορολογίας χρειάζεται να συνοδεύεται από συγκεκριμένο σχέδιο κατά του λαθρεμπορίου, με προσωπικό, εξοπλισμό και χρονοδιάγραμμα.
Μια σταδιακή αναπροσαρμογή δίνει τη δυνατότητα να ελεγχθούν οι επιπτώσεις και να γίνουν διορθώσεις. Να φανεί αν μειώνεται πράγματι το κάπνισμα, τι συμβαίνει στις νόμιμες πωλήσεις και πόσα χρήματα φτάνουν τελικά στο δημόσιο ταμείο.
Η προσοχή στο ύψος και στον χρόνο της αύξησης είναι αναγκαία ακριβώς επειδή διακυβεύονται πολλά και θα πρέπει να βρεθεί η χρυσή τομή μεταξύ της δημόσιας υγεία, της αντοχής των καταναλωτών και φυσικά των ετήσιων φορολογικών εισπράξεων που ανέρχονται ετησίως σε 3 δισ. ευρώ τον χρόνο. Μια βιαστική απόφαση μπορεί να κοστίσει ακριβά. Και ο λογαριασμός που θα αφήσει το λαθρεμπόριο είναι βέβαιο ότι θα μείνει σε όλους. Καπνιστές και μη.
