Ξενοφών Ζολώτας: Ο πλούσιος ευπατρίδης που ήθελε να σώσει την ελληνική οικονομία

Στις 26 Απριλίου 1904, ήρθε στη ζωή ένας από τους σπουδαιότερους οικονομολόγους της Ελλάδας, ο Ξενοφών Ζολώτας. Γεννημένος σε πολύ εύπορη οικογένεια, και πλούσιος καθ’ όλο τον βίο του, παρόλα αυτά αποφάσισε να εφαρμόσει την εντυπωσιακή του διάνοια σε μια προσπάθεια να οδηγήσει την οικονομία της Ελλάδας σε μια πορεία που θα οδηγούσε στην οικονομική της επιτυχία και θα βελτίωνε τη ζωή του λαού της.

Διετέλεσε Διευθυντής της Τράπεζας της Ελλάδος για έναν αριθμό ρεκόρ ετών και έγινε παγκοσμίως γνωστός για την οικονομική του οξυδέρκεια. Από τους πάμπολλους τίτλους που του απονεμήθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής του στο εξωτερικό και στην Ελλάδα (συμπεριλαμβανομένου αυτού του Πρωθυπουργού κατά τη διάρκεια της σύντομης θητείας ως υπηρεσιακός πρωθυπουργός το 1989-90), προτιμούσε να τον προσφωνούν «κύριε καθηγητά».

Η ζωή του

Ο Ξενοφών γεννήθηκε το 1904. Ο πατέρας του Ευθύμιος Ζολώτας ήταν ένας από τους πιο φημισμένους χρυσοχόους της Ελλάδας. Το μαγαζί που είχε εγκαινιάσει το 1895 στην οδό Αιόλου (τότε το οικονομικό κέντρο της Αθήνας) γρήγορα έγινε πόλος έλξης για την ελίτ της Αθήνας. Ήλπιζε ότι ο γιος του θα ακολουθούσε τα βήματά του και θα αναλάμβανε την επιχείρηση. Ωστόσο, ενθαρρυμένος από τη μητέρα του Κωνσταντίνα, ο Ξενοφών επέλεξε μια ακαδημαϊκή καριέρα, μας πληροφορούν δημοσιεύματα που τίμησαν τον θρυλικό οικονομολόγο στο ΒΗΜΑ και στα ΝΕΑ

Σε ηλικία 24 ετών, μετά από σπουδές στην Αθήνα, τη Λειψία και το Παρίσι, του προσφέρθηκε η έδρα του Καθηγητή Οικονομικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης.

Η ακαδημαϊκή ζωή του ταίριαζε. Ακόμα και όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος προσπάθησε να τον πείσει να γίνει γενικός γραμματέας ενός Οικονομικού Συμβουλίου που συστάθηκε για να ενθαρρύνει την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας, ο Ζολώτας επέλεξε να μην εγκαταλείψει τον ακαδημαϊκό χώρο, όπου έδινε γρήγορα το στίγμα του. Ως Κεϋνσιανός, πίστευε ότι το κράτος είχε την υποχρέωση να παρεμβαίνει και να συμπληρώνει την ιδιωτική πρωτοβουλία. Προώθησε τη εκβιομηχάνιση της Ελλάδας, υποστηρίζοντας ότι η μελλοντική της ευημερία βρισκόταν στη βιομηχανική ανάπτυξη και την αύξηση των εξαγωγών της.

Το 1944-5 αμέσως μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, διετέλεσε συνδιευθυντής της Τράπεζας της Ελλάδος και διευθυντής της από το 1955 έως το 1967 (όταν παραιτήθηκε λόγω της δικτατορίας) και ξανά διευθυντής από το 1974 έως το 1981. Θα γινόταν επίσης επίτιμος διευθυντής της τράπεζας εφ’ όρου ζωής λόγω των υπηρεσιών του.

Είναι δύσκολο να γνωρίζουμε τι είναι πιο εντυπωσιακό: ο ρόλος του ως διευθυντή της Τράπεζας της Ελλάδος ή το γεγονός ότι το 1960 ήταν μέλος μιας επιτροπής που ονομάστηκε «οι Τέσσερις Σοφοί» και συγκλήθηκε από τον Οργανισμό Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (OEEC) για την προώθηση της καλύτερης συνεργασίας και της οικονομικής ανάπτυξης. Οι διάσημοι τέσσερις ήταν: ο Μπερνάρ Κλαλπιέ από τη Γαλλία, ο Ράντολφ Μπέρτζες από την Αμερική, ο Σερ Πολ Γκορ-Μπουθ από την Αγγλία και ο Ξενοφών Ζολώτας από την Ελλάδα.

Οι τέσσερις σοφοί

It’s all Greek to me

Τη δεκαετία του 1950, ο Ζολώτας εκφώνησε δύο αξιοσημείωτες ομιλίες στη Διεθνή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης. Ήθελε να τονίσει το χρέος που όφειλε η αγγλική γλώσσα στην ελληνική γλώσσα. Είπε,

«Πάντα ήθελα να απευθυνθώ σε αυτή τη συνέλευση στα ελληνικά, αλλά συνειδητοποίησα ότι όλα θα ήταν ελληνικά για όλους τους παρόντες σε αυτή την αίθουσα. Ανακάλυψα, ωστόσο, ότι μπορούσα να απευθύνω την ομιλία μου στα ελληνικά, τα οποία θα εξακολουθήσουν να είναι αγγλικά για όλους. Με την άδειά σας, κύριε Πρόεδρε, θα το κάνω τώρα, χρησιμοποιώντας, με εξαίρεση τα άρθρα και τις προθέσεις, μόνο ελληνικές λέξεις».

Το κείμενο της δεύτερης ομιλίας είναι το ακόλουθο: Kyrie, It is Zeus’ anathema on our epoch for the dynamism of our economies and the heresy of our economic methods and policies that we should agonize the Scylla of numismatic plethora and the Charybdis of economic anaemia. It is not my idiosyncrasy to be ironic or sarcastic, but my diagnosis would be that politicians are rather cryptoplethorists. Although they emphatically stigmatize numismatic plethora, they energize it through their tactics and practices. Our policies have to be based more on economic and less on political criteria.

Our gnomon has to be a metron between political, strategic and philanthropic scopes. Political magic has always been anti-economic. In an epoch characterized by monopolies, oligopolies, monophonies, monopolistic antagonism and polymorphous inelasticities, our policies have to be more orthological. But this should not be metamorphosed into plethorophobia, which is endemic among academic economists.

Numismatic symmetry should not hyper-antagonize economic acme. A greater harmonization between the practices of the economic and numismatic archons is basic. Parallel to this, we have to synchronize and harmonize more and more our economic and numismatic policies panethnically. These scopes are more practicable now, when the prognostics of the political and economic barometer are halcyonic.

The history of our didymus organizations in this sphere has been didactic and their gnostic practices will always be a tonic to the polyonymous and idiomorphous ethnical economies. The genesis of the programmed organization will dynamize these policies. Therefore, I sympathize, although not without criticism on one or two themes, with the apostles and the hierarchy of our organs in their zeal to program orthodox economic and numismatic policies, although I have some logomachy with them. I apologize for having tyrannized you with my Hellenic phraseology. In my epilogue, I emphasize my eulogy to the philoxenous autochthons of this cosmopolitan metropolis and my encomium to you, Kyrie, and the stenographers….

Οι προσπάθειές του χειροκροτήθηκαν σε βαθμό που η ομιλία του έγινε πρωτοσέλιδο στην Washington Post και τους New York Times.

Ο Ζολώτας κατ’ ιδίαν

Λόλα και Ξενοφών Ζολώτας

Ο Ξενοφών Ζολώτας ήταν κοσμοπολίτης και ήξερε να ζει καλά. Ένα δείπνο που διοργάνωνε μπορεί να περιλάμβανε σφυρίδα ποσέ, φραγκόκοτα με μανιτάρια, σουφλέ σοκολάτας και κρασί από τους αμπελώνες Βάτι ή Αβέρωφ. Όλα αυτά μπορεί να ακολουθούνταν από ένα ακριβό κονιάκ και χειροποίητα κουβανέζικα πούρα! Το 1958, με το ίδιο πνεύμα και στυλ, παντρεύτηκε την όμορφη Καλλιρόη (Λόλα) Ρίτσου, μια Αμερικανίδα ελληνικής καταγωγής και περίπου είκοσι χρόνια νεότερή της. Θα γινόταν στυλίστρια στην Αθήνα, εμφανιζόμενη συχνά με φορέματα στολισμένα με χρυσό και κοσμήματα του Οίκου Zolotas. Έζησαν σε ένα υπέροχο σπίτι στην οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου με υπέροχη θέα στην Ακρόπολη, όπως μαθαίνουμε από το ΒΗΜΑ.

Ο Οίκος Zolotas ήταν (και εξακολουθεί να είναι) δημοφιλής στους πλούσιους και διάσημους: Η Λιζ Τέιλορ, επισκεπτόμενη την Ελλάδα το 1958 για την πρεμιέρα του “Γύρω από τον Κόσμο σε 80 Μέρες”, έγινε ένθερμη θαυμάστρια τόσο των κλασικών όσο και των καινοτόμων σχεδίων τους.

Ζολώτας και Ελίζαμπεθ Τέιλορ

Η οικονομία της υπερβολής

Στη δεκαετία του 1970, ο Ζολώτας, ως Διευθυντής της Τράπεζας της Ελλάδος, ανησυχούσε για την πορεία που ακολουθούσε η ελληνική οικονομία. Το 1977 έδωσε μια ομιλία σε οικονομικούς δημοσιογράφους με τίτλο Κατανάλωσις, Επενδύσεις και Νομισματική Ισορροπία, στην οποία είπε:

Τα τελευταία χρόνια καταδεικνύεται τάση υπερκατανάλωσης μαζί με παράλληλη πτώση σε επενδύσεις, ιδίως στον τομέα της μεταποίησης.

Αντί να χρησιμοποιούνται οι αποταμιεύσεις για επενδύσεις στη βιομηχανία και τη γεωργία, οι οποίες συμβάλλουν στην αύξηση του παραγωγικού δυναμικού και στην εθνική παραγωγικότητα, οι επενδύσεις κατανέμονται σε κατοικίες όπου η συμβολή στην εθνική παραγωγικότητα είναι περιορισμένη…

Το συμπέρασμά του;

Προχωράμε βήμα βήμα σε μια σπάταλη οικονομία, την οποία, αν δεν λάβουμε μέτρα για να την περιορίσουμε, δεν θα μπορέσουμε να μειώσουμε τον πληθωρισμό και να ισοσκελίσουμε τον προϋπολογισμό.

Τα λόγια του ήταν προφητικά. Οι Έλληνες συνέχισαν να επενδύουν τις αποταμιεύσεις τους σε ακίνητα εις βάρος άλλων επενδύσεων. Τουλάχιστον δεν έζησε για να δει την τελική ταπείνωση στην οποία αυτές οι «τάσεις» είχαν οδηγήσει τη χώρα μέχρι το 2008.

αναμνηστικό μετάλλιο με την μορφή του Ζολώτα (Νομισματοκοπείο – ΙΕΤΑ, 2018)

Ο Ζολώτας παρέμεινε ακμαίος και δραστήριος μέχρι τα γεράματά του, επιμένοντας να κολυμπάει κάθε μέρα, ακόμα και τον χειμώνα. Πέθανε στις 11 Ιουνίου 2004. Ο σταυρός που κοσμεί τον τάφο του στο Α Νεκροταφείο Αθηνών είναι ένα χαρακτηριστικό σχέδιο από τον Οίκο Ζολώτα.