Κορυφαίος Γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος, ο Edgar Morin πέθανε την Παρασκευή 22 Μαΐου, αφήνοντας πίσω του ένα τεράστιο έργο, μεταφρασμένο σε πάνω από 30 γλώσσες, το οποίο κάθε άλλο παρά συμβατό είναι με το ρεύμα της παραδοσιακής κοινωνιολογίας.
Τονίζοντας ότι είναι αριστερός διανοούμενος που απορρίπτει αριστερές βιαιότητες και πνευματικές υπεραπλουστεύσεις, ο Edgar Morin στο επίκεντρο του προβληματισμού του είχε θέσει μια μοναδική φιλοδοξία, να σκεφτούμε τον άνθρωπο. Και για να πετύχουμε αυτό το στόχο, έλεγε, πρέπει «….να ξεφύγουμε από τον πολιτισμό της εξουσίας προκειμένου να συμμετάσχουμε σε έναν πολιτισμό διαλόγου……».
Στο πλαίσιο αυτό, κινητήρια δύναμη του Edgar Morin σε όλη του τη ζωή, ήταν να μη ξαναδεί τη φρίκη και τα λάθη που οδήγησαν σε δύο Παγκόσμιους Πολέμους, αλλά και σε πιο πρόσφατες τραγωδίες όπως αυτές των πολέμων στην Αλγερία και τη Γιουγκοσλαβία. Αυτό είχε δηλώσει στο γαλλικό περιοδικό «Λ’ Εξπρές» το 2023.
Την ίδια χρονιά, απαντώντας σε ερωτήματα μας μέσω διαδικτύου για το πώς έβλεπε το μέλλον της Ευρώπης, έχοντας συμπληρώσει 100 χρόνια ζωής, μας είχε απαντήσει: «…….Αυτό που λείπει στην πορεία της ευρωπαϊκής οικοδόμησης είναι η επίγνωση ενός κοινού πεπρωμένου που πρέπει να σφυρηλατηθεί. Είναι η επίγνωση ενός μεγάλου σχεδίου που η Ευρώπη πρέπει να φέρει στον εαυτό της και στον κόσμο. Είναι η επίγνωση ότι, απέναντι στην απειλή ενός πολέμου πολιτισμών ή/και θρησκειών, η Ευρώπη θα μπορούσε να σταθεί ως δύναμη ειρήνης επειδή ενσαρκώνει μια ειρηνική πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική ποικιλομορφία και επειδή τελικά ενσαρκώνει έναν πραγματικό οικουμενισμό.
Είναι η επιθυμία να σπάσουμε οριστικά τους δεσμούς μας με έναν πολιτισμό εξουσίας, προκειμένου να αγκαλιάσουμε έναν πολιτισμό συνάντησης και διαλόγου. Είναι η επιθυμία να ανοίξουμε έναν δρόμο προς τη σωτηρία για την ανθρωπότητα.
Δεδομένου ότι το διαστημόπλοιο Γη προωθείται από τέσσερις ανεξέλεγκτες μηχανές -επιστήμη, τεχνολογία, οικονομία, κέρδος- τείνει προς ποσοτικές αυξήσεις, και αυτές οι αυξήσεις οδηγούν στην υποβάθμιση της βιόσφαιρας και τελικά σε καταστροφή.
Ωστόσο, η Ευρώπη θα μπορούσε να είναι ο φορέας ενός ποιοτικού μοντέλου βασισμένου στην ποιότητα ζωής και σε αυτό που ο Αριστοτέλης ονόμαζε καλή ζωή. Φυσικά, όλα αυτά θα απαιτούσαν αναστοχασμό, επίγνωση της αναγκαιότητας και της δυσκολίας της αλλαγής πορείας. Απέχουμε πολύ από αυτό.
Βρισκόμαστε σε μια «πολιτική μαύρη τρύπα»· αδυνατούμε να συλλάβουμε τα συμφραζόμενά μας και το χάος που μπορεί να προκύψει.
Και το οποίο θα κατέστρεφε την πολιτική Ευρώπη εν τη γενέσει της, τη μόνη προϋπόθεση για να γίνει η Ευρώπη πραγματικά ευρωπαϊκή. Τότε τίθεται ξεκάθαρα το ερώτημα: θα είναι η Ευρώπη ευρωπαϊκή ή θα παραμείνει απλώς ένα κοινό χάος;
Γεννημένος ως Edgar Mahoum στο Παρίσι το 1921, αυτός ο απόγονος Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη άρχισε να αγωνίζεται κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, όταν εντάχθηκε σε μια ελευθεριακή οργάνωση, τη Διεθνή Αντιφασιστική Αλληλεγγύη. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα το 1942 και πήρε μέρος στην Αντίσταση, εντασσόμενος στο Κίνημα Αντίστασης Αιχμαλώτων Πολέμου και Εκτοπισμένων (MRPGD). Εκεί πήρε το ψευδώνυμο Morin, ως φόρο τιμής σε έναν χαρακτήρα στο The Human Condition του Αντρέ Μαλρώ.
Αφοσιωμένος στην αριστερά και ενεργός μέχρι τα βαθιά γεράματα, ο Edgar Morin είχε διατηρήσει μια σπάνια παρουσία στη δημόσια συζήτηση. Η σύζυγος του με αφορμή το θάνατο του χαιρέτισε στο Γαλλικό Πρακτορείο έναν στοχαστή «προσεκτικό στον κόσμο, στους άλλους και στα μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα», που αφήνει ένα «τεράστιο κενό» αλλά και ένα έργο προορισμένο να διαρκέσει.
Θα πρέπει τέλος να προσθέσουμε ότι για τον αποβιώσαντα φιλόσοφο, η Ευρώπη δεν ήταν αυτοσκοπός, αλλά μια διαδικασία που συμβάλλει στην ανάδυση μιας παγκόσμιας κοινωνίας. «…Στην εποχή μας», έλεγε, «…..τα ζητήματα είναι παγκόσμια και αφορούν την επιβίωση της ανθρωπότητας…..». Η πρόκληση είναι, με σεβασμό στα έθνη, να κινηθούμε προς μεγάλα μπλοκ, όπως το αντίστοιχο ευρωπαϊκό.
«…..Αυτό που υπάρχει στον ευρωπαϊκό πολιτισμό δεν είναι μόνο οι κύριες ιδέες (Χριστιανισμός, ουμανισμός, λογική, επιστήμη), αλλά αυτές οι ιδέες και τα αντίθετα τους. Η ευρωπαϊκή ιδιοφυΐα δεν έγκειται μόνο στην πολλαπλότητα και την αλλαγή, αλλά στον διάλογο των πολλαπλοτήτων που παράγει αλλαγή……», είχε γράψει ο Εντγκαρ Μορίν στο βιβλίο του «Σκεπτόμενος την Ευρώπη» (Penser l’Europe), που κυκλοφορεί και στα ελληνικά και περιέχει πολύ ενδιαφέρουσες πολιτιστικές προτάσεις σχετικές με ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας του.
