Στις 15 Οκτωβρίου 1844 γεννήθηκε ο Φρίντριχ Νίτσε, ένας από τους πιο ανατρεπτικούς φιλοσόφους της νεότερης Ευρώπης. Δεν ασχολήθηκε με την οικονομία όπως ένας οικονομολόγος, ούτε διατύπωσε κάποια θεωρία για την παραγωγικότητα με τη σημερινή της έννοια. Ωστόσο, οι αιχμηρές παρατηρήσεις του για την εργασία, την κοινωνική πειθαρχία και την ανάγκη του ανθρώπου να διαμορφώνει τη δική του ζωή προσφέρουν ένα ενδιαφέρον πλαίσιο για να εξετάσουμε ένα από τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας: τι συμβαίνει όταν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει όλο και περισσότερα από όσα μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε αποκλειστικά ανθρώπινη εργασία;
Σε μια εποχή κατά την οποία επιχειρήσεις και κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν την παραγωγικότητα ως βασικό μοχλό ανάπτυξης, ο Νίτσε μάς καλεί να αναρωτηθούμε αν η περισσότερη δουλειά και η μεγαλύτερη οικονομική απόδοση σημαίνουν αναγκαστικά και καλύτερη ζωή.
Ο Νίτσε φιλοτεχνημένος από τον Έντβαρντ Μουνκ
Η εργασία ως μέσο πειθαρχίας
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές παρατηρήσεις του βρίσκεται στο έργο του Αυγή (Morgenröte), που εκδόθηκε το 1881. Εκεί, στο απόσπασμα που είναι γνωστό ως «Οι εγκωμιαστές της εργασίας», αμφισβητεί την ηθική εξύμνηση της αδιάκοπης δουλειάς. Πίσω από τους επαίνους για την εργασία, υποστηρίζει, μπορεί να κρύβεται ο φόβος απέναντι στην ατομικότητα και στην ανεξάρτητη σκέψη.
Ο φιλόσοφος παρατηρεί ότι η εξαντλητική εργασία απορροφά μεγάλο μέρος της πνευματικής ενέργειας, αφήνοντας λιγότερο χώρο για στοχασμό, όνειρα, αγάπη και προσωπική αναζήτηση. Παράλληλα, προσφέρει μικρούς, τακτικούς στόχους και την ικανοποίηση της ολοκλήρωσής τους, ενώ διατηρεί τους ανθρώπους απασχολημένους και, κατά συνέπεια, ευκολότερα ελεγχόμενους.
Η θέση αυτή δεν σημαίνει ότι ο Νίτσε θεωρούσε κάθε εργασία άχρηστη ή ότι υποστήριζε την αδράνεια. Το ενδιαφέρον του στρεφόταν στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία μετατρέπει μια οικονομική ανάγκη σε ηθική επιταγή: ο άνθρωπος δεν αρκεί να εργάζεται για να ζήσει, αλλά καλείται να αισθάνεται ότι η αξία του εξαρτάται από το πόσο εργάζεται, πόσο παράγει και πόσο χρήσιμος είναι στους άλλους.
Αυτή η αντίληψη παραμένει αναγνωρίσιμη στη σύγχρονη εργασιακή κουλτούρα, όπου η εξάντληση συχνά παρουσιάζεται ως ένδειξη αφοσίωσης, η διαρκής διαθεσιμότητα ως επαγγελματικό προσόν και ο ελεύθερος χρόνος ως κάτι που πρέπει να δικαιολογείται.
Ο νεαρός Νίτσε
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τους όρους του παιχνιδιού
Σήμερα, η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να αυτοματοποιήσει όχι μόνο χειρωνακτικές ή επαναλαμβανόμενες εργασίες, αλλά και δραστηριότητες που απαιτούν επεξεργασία πληροφοριών, σύνταξη κειμένων, ανάλυση δεδομένων, προγραμματισμό και λήψη αποφάσεων. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί την προοπτική σημαντικών κερδών παραγωγικότητας.
Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης εκτιμά ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει την παραγωγικότητα, αν και τα αποτελέσματα θα διαφέρουν ανάλογα με την ταχύτητα υιοθέτησης της τεχνολογίας, τις δεξιότητες των εργαζομένων και τη διάρθρωση κάθε οικονομίας. Ταυτόχρονα, επισημαίνει κινδύνους για την απασχόληση, την ποιότητα των θέσεων εργασίας και την ανισότητα.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο πόσες ώρες εργασίας θα εξοικονομηθούν ή πόσο θα αυξηθεί η παραγωγή. Είναι ποιος θα καρπωθεί τα οφέλη. Αν ένας εργαζόμενος ολοκληρώνει σε δύο ώρες μια εργασία που προηγουμένως απαιτούσε οκτώ, θα αποκτήσει περισσότερο ελεύθερο χρόνο ή θα κληθεί να αναλάβει τέσσερις φορές περισσότερες υποχρεώσεις; Θα μετατραπεί η τεχνολογική πρόοδος σε υψηλότερους μισθούς και καλύτερες συνθήκες ή κυρίως σε μεγαλύτερα περιθώρια κέρδους για τις επιχειρήσεις;
Η τεχνολογία δεν απαντά από μόνη της σε αυτά τα ερωτήματα. Οι απαντήσεις εξαρτώνται από τις επιχειρηματικές επιλογές, τους θεσμούς, τη διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων και τον τρόπο κατανομής των οικονομικών ωφελειών.
Έργο του Χανς Όλντε
Περισσότερη παραγωγή, λιγότερη ελευθερία;
Ησκέψη του Νίτσε αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η παραγωγικότητα αποτελεί σημαντικό οικονομικό μέγεθος, αλλά δεν είναι από μόνη της μέτρο της ανθρώπινης ευημερίας. Μια κοινωνία μπορεί να παράγει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες, χωρίς οι πολίτες της να αισθάνονται περισσότερο ελεύθεροι ή να έχουν περισσότερο χρόνο για τις σχέσεις, τη δημιουργικότητα και την προσωπική τους ανάπτυξη.
Υπάρχει μάλιστα ένα παράδοξο: όσο περισσότερο οι μηχανές αναλαμβάνουν εργασίες που απαιτούσαν ανθρώπινο χρόνο, τόσο εντονότερη μπορεί να γίνεται η απαίτηση από τους εργαζομένους να αποδεικνύουν διαρκώς την αξία τους. Η αυτοματοποίηση μπορεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τη ρουτίνα, αλλά μπορεί επίσης να οδηγήσει σε αυστηρότερη παρακολούθηση, εντατικοποίηση της εργασίας και συνεχή αξιολόγηση της απόδοσης.
Ο ΟΟΣΑ έχει καταγράψει τόσο τα οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης για τους εργαζομένους όσο και τις ανησυχίες για την εντατικοποίηση της εργασίας και τη συλλογή δεδομένων στον χώρο εργασίας.
Η νιτσεϊκή κριτική δεν προσφέρει ένα έτοιμο σχέδιο για την αγορά εργασίας του 21ου αιώνα. Μας υποχρεώνει, όμως, να εξετάσουμε τις αξίες που κρύβονται πίσω από τους οικονομικούς δείκτες. Αν η τεχνολογία επιτρέπει να παράγουμε περισσότερα με λιγότερη προσπάθεια, γιατί να θεωρείται αυτονόητο ότι πρέπει απλώς να αυξήσουμε τον όγκο της εργασίας; Γιατί η εξοικονόμηση χρόνου να μην οδηγεί σε περισσότερο χρόνο ζωής;
Η αξία του ανθρώπου πέρα από το επάγγελμά του
Ο Νίτσε δεν ήταν υπέρμαχος της κοινωνικής ισότητας με τη σύγχρονη πολιτική έννοια. Η φιλοσοφία του περιλαμβάνει έντονες ιεραρχικές αντιλήψεις και έμφαση στην καλλιέργεια εξαιρετικών ατόμων. Δεν θα ήταν, επομένως, σωστό να παρουσιαστεί ως θεωρητικός ενός σύγχρονου προγράμματος για τη μείωση των ωρών εργασίας ή την αναδιανομή των κερδών της αυτοματοποίησης.
Η σκέψη του, ωστόσο, θέτει ένα ερώτημα που ξεπερνά τις πολιτικές του θέσεις: μπορεί ο άνθρωπος να ορίσει την αξία της ζωής του με δικά του κριτήρια ή αφήνει την κοινωνία να του υπαγορεύει τι θεωρείται επιτυχία;
Σήμερα, αυτά τα κριτήρια συχνά συνδέονται με τον μισθό, την επαγγελματική θέση, την παραγωγικότητα και τη συνεχή εξέλιξη. Η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να αλλάξει ριζικά την αγορά εργασίας, αλλά δεν εγγυάται ότι θα αλλάξει και αυτή την αντίληψη.
Με αφορμή τη γέννηση του Νίτσε, στις 15 Οκτωβρίου, η επικαιρότητα της σκέψης του βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αντίφαση. Η τεχνολογία μπορεί να μας επιτρέψει να εργαζόμαστε διαφορετικά, ίσως και λιγότερο. Το αν θα αξιοποιήσουμε αυτή τη δυνατότητα για να διευρύνουμε την ελευθερία μας ή απλώς για να αυξήσουμε τις απαιτήσεις από τον εαυτό μας παραμένει ανθρώπινη, κοινωνική και οικονομική επιλογή.
Η πραγματική πρόκληση της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι μόνο να παράγουμε περισσότερο, αλλά να αποφασίσουμε τι αξίζει να κάνουμε με τον χρόνο που κερδίζουμε.
