Τον Απρίλιο, ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν έχασε επιτέλους την εξουσία. Η Ιταλίδα ομόλογός του και «χριστιανή αδελφή» του, Τζόρτζια Μελόνι, είχε προηγουμένως εκτιμήσει λανθασμένα τις συνέπειες ενός σημαντικού δημοψηφίσματος. Τον περασμένο μήνα, δύο ακροδεξιοί πολιτικοί απέτυχαν στις προεδρικές εκλογές: ο Φλάβιο Μπολσονάρο στη Βραζιλία και ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς στη Σερβία. Το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ, το οποίο συγκέντρωσε 31% στις εκλογές του 2025 —ένα αξιοσημείωτο επίτευγμα σε ένα κατακερματισμένο εκλογικό σώμα— έχει έκτοτε χάσει δέκα ποσοστιαίες μονάδες.
Όποια κι αν είναι η λατινική έκφραση για μια «αρκετά κακή χρονιά» —το annus horribilis είναι υπερβολικά ισχυρό— ο λαϊκισμός διανύει μια δύσκολη περίοδο. Η ήττα των Ρεπουμπλικανών στις ΗΠΑ την Τρίτη αποτελεί την κορύφωσή της. Δεν έχασαν μόνο το ένα σώμα του Κογκρέσου, αλλά και τα δύο, τα οποία πέρασαν στους Δημοκρατικούς στις ενδιάμεσες εκλογές.
Πώς φτάσαμε ως εδώ; Τελικά, ο Ντόναλντ Τραμπ, όπως πολλοί λαϊκιστές, ξέχασε το οικονομικό σκέλος του λαϊκισμού. Πέρα από την προτίμησή του στους δασμούς και μια εκεχειρία στον πόλεμο κατά του Obamacare, δύσκολα μπορεί κανείς να τον ξεχωρίσει από έναν οπαδό της οικονομικής πολιτικής της ελεύθερης αγοράς, όπως ήταν οι Ρεπουμπλικανοί παλαιότερων εποχών. Όσο οι καταναλωτές ήταν γενικά ικανοποιημένοι, αυτό αποτελούσε ένα δευτερεύον ζήτημα. Όταν όμως ο πληθωρισμός αυξήθηκε, μετατράπηκε σε εκλογική ευθύνη.
Λέγεται ότι ο πληθωρισμός είναι μοιραίος για όσους βρίσκονται στην εξουσία. Ωστόσο, ο Λούλα άντεξε στη Βραζιλία. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ έχει ενισχυθεί στις δημοσκοπήσεις. Το 2026, οι πολιτικοί που τιμωρούνται πραγματικά από τον πληθωρισμό είναι εκείνοι που εμφανίζονται ανάλγητοι απέναντι στις δυσκολίες των πολιτών.
Τον τελευταίο χρόνο, ενώ οι καταναλωτές διαμαρτύρονταν έντονα, ο Τραμπ και το περιβάλλον του αποκόμισαν πάνω από 1 δισ. δολάρια σε προ φόρων κέρδη, εν μέρει από τον τομέα των ψηφιακών νομισμάτων. Σχεδόν οι μισοί Ρεπουμπλικανοί, για να μην αναφέρουμε τους ανεξάρτητους ψηφοφόρους, προσήλθαν στις ενδιάμεσες εκλογές θεωρώντας «τη διαφθορά, τον ιδιοτελή πλουτισμό και τις συγκρούσεις συμφερόντων» στον Λευκό Οίκο ως σημαντικό λόγο ανησυχίας. Πράγματα που τους ψηφοφόρους δεν τους ενοχλούσαν όταν ο πληθωρισμός ήταν χαμηλός —και που αντιμετωπίζονταν τότε με χιούμορ ως μέρος της ιδιόρρυθμης γοητείας του κινήματος MAGA— τώρα τους εξοργίζουν.
Οι πολιτικοί φίλοι του Τραμπ στο εξωτερικό αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα. Ο Φάρατζ βρίσκεται υπό έρευνα για μια μη δηλωθείσα δωρεά ύψους 5 εκατ. λιρών, ποσό που αντιστοιχεί σε μισθό μιας ολόκληρης ζωής ακόμη και για τα δεδομένα του Λονδίνου. Ο Φλάβιο; Έρευνα για ξέπλυμα χρήματος. Ο Όρμπαν; Καταγγελίες για ευνοιοκρατικό καπιταλισμό. Η Αριστερά δεν είναι αθώα, αλλά οι πολιτικοί της Δεξιάς έχουν τέτοια τυφλά σημεία απέναντι σε αυτά τα ζητήματα και απέναντι στη δυσαρέσκεια που προκαλούν σε περιόδους οικονομικής δυσπραγίας, ώστε το να τους αποκαλεί κανείς «λαϊκιστές» μοιάζει σχεδόν με υπερβολικά κολακευτικό χαρακτηρισμό.
Ακόμη και πέρα από τον ιδιοτελή πλουτισμό, ή τις υποψίες περί αυτού, υπάρχει το ζήτημα της οικονομικής πολιτικής. Το κίνημα MAGA κινείται προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις. Είναι ένα κίνημα των «απλών ανθρώπων», αλλά και των κερδοσκόπων των bitcoin· υποστηρίζει τόσο ένα πατερναλιστικό κράτος όσο και την οικονομική ελευθεριακότητα της τεχνολογίας· εκφράζει τόσο τη βιομηχανικά αποψιλωμένη Μεσοδυτική Αμερική όσο και τις πολιτείες του ηλιόλουστου Νότου, που ευνοούν τη χαμηλή φορολογία. Κάποια στιγμή, κάτι θα έκανε αυτές τις εσωτερικές αντιφάσεις μη βιώσιμες. Αυτό το κάτι ήταν ο πληθωρισμός στην καθημερινή κατανάλωση. Το γεγονός ότι ένα μέρος της εκτίναξης των τιμών οφείλεται στον ίδιο τον πόλεμο του Τραμπ στο Ιράν προσθέτει απλώς μια ειρωνική διάσταση στην ιστορική συγκυρία.
Δεν βοηθά επίσης το γεγονός ότι οι λαϊκιστές επιλέγουν τόσο συχνά ηγέτες που προέρχονται από εύπορες οικογένειες. Ο Τραμπ, όπως και ο Φλάβιο, είναι γόνος προνομιούχας οικογένειας. Ο Φάρατζ, όπως και ο Μπόρις Τζόνσον, φοίτησε σε ιδιωτικό σχολείο, σε μια χώρα όπου μόλις το 6% περίπου του πληθυσμού έχει αυτή την εμπειρία. Αν αυτοί οι άνδρες ήταν οικονομικά αριστεροί —«προδότες της τάξης τους», σύμφωνα με τα λόγια που αποδίδονται στον Τσου Ενλάι— τα προνόμιά τους δεν θα αποτελούσαν πρόβλημα.
Στην πραγματικότητα, αν ο πληθωρισμός ήταν 1,8%, επίσης δεν θα αποτελούσαν πρόβλημα. Όμως, τα προνόμια, τα ένστικτα υπέρ της απορρύθμισης, οι αυξανόμενες τιμές για τους καταναλωτές και οι καταγγελίες για προσωπικό πλουτισμό συνθέτουν μια εικόνα που καθιστά εξαιρετικά εύκολο να παρουσιαστούν ως αποκομμένοι από την πραγματικότητα. Αξίζει να σημειωθεί ότι δύο από τους πιο επιτυχημένους λαϊκιστές, η Μελόνι και ο Ινδός Ναρέντρα Μόντι, προέρχονται πράγματι από τις λαϊκές τάξεις τις οποίες εξιδανικεύουν.
Ο αμερικανικός λαϊκισμός μπορεί να επιβιώσει από τις ενδιάμεσες εκλογές, αλλά με διαφορετική μορφή: λιγότερο έκλυτος και ελευθεριακός, λιγότερο προσκολλημένος στους δισεκατομμυριούχους. Υπό την ηγεσία ποιου, όμως; Ο Στιβ Μπάνον είναι οικονομικός λαϊκιστής —και επικριτής της τεχνητής νοημοσύνης— αλλά έχει περάσει σχεδόν μία δεκαετία από τότε που είχε επιρροή στο εσωτερικό του Λευκού Οίκου. Ο Τζέι Ντι Βανς φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι οι Ρεπουμπλικανοί πρέπει να ανακτήσουν το εργατικό και λαϊκό πνεύμα του 2016. Το ερώτημα είναι αν αυτός ο κατεξοχήν διαδικτυακός συντηρητικός θα καταφέρει ποτέ να μάθει να αλληλεπιδρά με πραγματικούς ανθρώπους, στον τρισδιάστατο κόσμο. Η ιδιοφυΐα του Τραμπ έγκειται στο ότι μπορεί να κάνει και να λέει ακραία πράγματα χωρίς να προκαλεί αποστροφή στους ανθρώπους. Όταν οι υφιστάμενοί του επιχειρούν να κάνουν το ίδιο, αρχίζει κανείς να ανησυχεί για το μέλλον του κινήματος.
Ίσως ο χρόνος να είχε φθείρει τον Τραμπ ούτως ή άλλως, ανεξάρτητα από τις πολιτικές του. Οι λαϊκιστές που καταγράφουν τις καλύτερες επιδόσεις στις δημοσκοπήσεις, όπως εκείνοι στη Γαλλία και στη Γερμανία, είναι όσοι δεν έχουν κυβερνήσει ποτέ. Οι υπόλοιποι έχουν αυτό που ένας Βρετανός αστυνομικός θα αποκαλούσε «προηγούμενο ποινικό μητρώο» —δηλαδή, ένα παρελθόν που τους βαραίνει. Ο Φλάβιο συνδέεται με το παλαιό καθεστώς του πατέρα του. Ο Φάρατζ, αν και δεν έχει αναλάβει ποτέ υπουργικό αξίωμα, ήταν από εκείνους που στήριξαν το αφήγημα του Brexit, τη βασική αρχή που εξακολουθεί να καθορίζει τη διακυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου από το 2016.
Ο Τραμπ βρίσκεται στη δεύτερη προεδρική του θητεία και έχει πλέον εισέλθει στην ένατη δεκαετία της ζωής του. Οι τελευταίες ενδιάμεσες εκλογές μιας προεδρικής θητείας δεν έχουν καλή έκβαση για τον πρόεδρο. Είναι απλώς ότι, με μεγαλύτερη οικονομική παρέμβαση ή έστω με λιγότερη προσπάθεια να γεμίσει ο Τραμπ τις δικές του τσέπες, το αποτέλεσμα θα μπορούσε να ήταν μια απλή ήττα αντί για μια ολοκληρωτική ταπείνωση. Πριν από μια δεκαετία ξεκίνησε έναν ταξικό πόλεμο εναντίον των ελίτ, αλλά ποτέ δεν στάθηκε αντάξιος των υποσχέσεών του.
Τα αποτελέσματα των ενδιάμεσων εκλογών δεν θα πρέπει να προκαλούν υπερβολική χαρά στους φιλελεύθερους, και όχι μόνο επειδή ο Τραμπ θα εξακολουθήσει να διοικεί τις ισχυρότερες ένοπλες δυνάμεις του κόσμου για ακόμη 26 μήνες.
Αν ισχύει ότι οι οικονομικές δυσαρέσκειες είναι εκείνες που τον νίκησαν, τότε πολλά άλλα σημαντικά ζητήματα δεν είχαν το ίδιο αποτέλεσμα. Η αντίδραση των ψηφοφόρων που μετακινούνται μεταξύ των δύο κομμάτων απέναντί του φαίνεται να είναι η εξής: Απόπειρα ανατροπής του εκλογικού αποτελέσματος; Κακό. Υποστήριξη των συμφερόντων του Κρεμλίνου; Απαράδεκτο. Αύξηση των τιμών της βενζίνης στην αντλία; Ε, εκεί είναι που τραβάμε τη γραμμή.
Αν οι άνθρωποι δίνουν προτεραιότητα στα οικονομικά του νοικοκυριού τους, αυτό είναι σωστό και απολύτως φυσικό. Κάποια στιγμή, όμως, για να επιβιώσει η συνταγματική δημοκρατία, οι ψηφοφόροι πρέπει να ενδιαφερθούν και για τους κανόνες του ίδιου του πολιτικού παιχνιδιού. Το γεγονός ότι ήταν η οικονομία και όχι η ηθική που οδήγησε στην πτώση αυτού του ανθρώπου των συναλλαγών φαίνεται πιθανό, και, ίσως, κατά μία έννοια, αποτελεί την τελευταία του νίκη.
