Η Ελλάδα και η φορολογία εργασίας

Η φορολογία της εργασίας αποτελεί ένα από τα πιο επίμονα διαρθρωτικά ζητήματα της ελληνικής οικονομίας. Παρά τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις της τελευταίας περιόδου και την επιστροφή της οικονομίας σε τροχιά ανάπτυξης, η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται στην κορυφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τη φορολογική επιβάρυνση της εργασίας.

Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής [1], ο Implicit Tax Rate (ITR) on Labour στην Ελλάδα διαμορφώθηκε στο 44,8% το 2024, το υψηλότερο επίπεδο μεταξύ των 27 κρατών-μελών. Ο αντίστοιχος μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέρχεται στο 37,1%. Η διαφορά αυτή δεν αποτελεί απλώς μια στατιστική απόκλιση. Αντανακλά ένα διαφορετικό μοντέλο χρηματοδότησης του κράτους και ιδιαίτερα του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης.

Σε μεθοδολογικούς όρους, ο δείκτης ITR Implicit Tax Rate αποτυπώνει τη συνολική πραγματική φορολογική επιβάρυνση της εργασίας, συμπεριλαμβάνοντας φόρους εισοδήματος, εισφορές εργαζομένων και εργοδοτών, καθώς και άλλες επιβαρύνσεις που συνδέονται με την απασχόληση. Για την Ελλάδα, το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η οικονομία χαρακτηρίζεται ιστορικά από υψηλή εξάρτηση από τις ασφαλιστικές εισφορές για τη χρηματοδότηση του ασφαλιστικού συστήματος.

Η σημερινή εικόνα όμως δεν δημιουργήθηκε ξαφνικά. Αποτελεί αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής πορείας του ελληνικού οικονομικού και παραγωγικού μοντέλου. Η περίοδος μετά τη Μεταπολίτευση χαρακτηρίστηκε από την προσπάθεια οικοδόμησης ενός σύγχρονου κοινωνικού κράτους. Η επέκταση της κοινωνικής προστασίας και η ενίσχυση των ασφαλιστικών μηχανισμών αύξησαν σταδιακά τη σημασία των εισφορών εργασίας ως βασικής πηγής εσόδων. Όπως αναδεικνύεται και στη σχετική βιβλιογραφία για την εξέλιξη της ελληνικής φορολογικής πολιτικής (Asimakopoulos, 2025a) [2], το ελληνικό μοντέλο βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό σε έμμεσους φόρους και σε επιβαρύνσεις της μισθωτής εργασίας, αντί μιας περισσότερο ισορροπημένης κατανομής των φορολογικών βαρών (Asimakopoulos, 2025b).[3]

Κατά την περίοδο της ευρωπαϊκής σύγκλισης, η Ελλάδα πέτυχε σημαντική οικονομική πρόοδο, όμως οι βασικές διαρθρωτικές αδυναμίες παρέμειναν. Η αύξηση της φορολογικής ικανότητας του κράτους δεν συνοδεύτηκε πάντα από αντίστοιχη βελτίωση της αποτελεσματικότητας και της διεύρυνσης της φορολογικής βάσης. Η δημοσιονομική κρίση μετά το 2010 ενίσχυσε αυτή την τάση. Η ανάγκη εξασφάλισης δημοσίων εσόδων οδήγησε σε αυξημένη πίεση στη φορολογία εργασίας η οποία αποτέλεσε ένα από τα βασικά εργαλεία δημοσιονομικής προσαρμογής.

Η συζήτηση όμως για τη φορολογία εργασίας απαιτεί διάκριση μεταξύ διαφορετικών δεικτών. Αρχικά, ο Implicit Tax Rate on Labour είναι ένας μακροοικονομικός δείκτης. Μετρά τη μέση πραγματική φορολογική επιβάρυνση της εργασίας σε ολόκληρη την οικονομία και είναι ιδιαίτερα χρήσιμος για συγκρίσεις μεταξύ χωρών. Από την άλλη πλευρά, ο Tax Wedge on Labour επικεντρώνεται περισσότερο στο κόστος εργασίας. Μετρά τη διαφορά μεταξύ του συνολικού κόστους που καταβάλλει η επιχείρηση και του καθαρού εισοδήματος που λαμβάνει ο εργαζόμενος. Για ζητήματα απασχόλησης και ανταγωνιστικότητας, ο δεύτερος δείκτης συχνά προσφέρει πιο άμεση οικονομική ερμηνεία, καθώς αποτυπώνει τη «σφήνα» που δημιουργείται μεταξύ κόστους εργασίας και καθαρού μισθού και είναι χρήσιμος για μικροοικονομική ανάλυση.

Η κοινή συνισταμένη και των δύο δεικτών είναι ότι η Ελλάδα εμφανίζει υψηλή επιβάρυνση της εργασίας σε ευρωπαϊκή σύγκριση. Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ [4] επιβεβαιώνουν τη σημαντική επιβάρυνση της εργασίας στην Ελλάδα. Ο δείκτης tax wedge για τον μέσο άγαμο εργαζόμενο αυξήθηκε από 38,7% το 2023 σε 39,3% το 2024, καταγράφοντας άνοδο κατά 0,6 ποσοστιαίες μονάδες. Η Ελλάδα βρίσκεται πάνω από τον μέσο όρο των χωρών του ΟΟΣΑ, ο οποίος διαμορφώθηκε στο 34,9% το 2024. Παρότι η χώρα δεν κατατάσσεται στις πρώτες θέσεις μεταξύ των 38 κρατών-μελών, η διατήρηση της 18ης υψηλότερης θέσης δείχνει ότι η φορολογική επιβάρυνση της εργασίας παραμένει ένα σημαντικό διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας.

Ένα ακόμη στοιχείο που αξίζει να εξεταστεί αφορά τη φορολογική επιβάρυνση των οικογενειών με παιδιά. Στις περισσότερες χώρες του ΟΟΣΑ, οι φορολογικές ελαφρύνσεις και οι παροχές που συνδέονται με την οικογενειακή κατάσταση λειτουργούν ως μηχανισμός περιορισμού της φορολογικής επιβάρυνσης των εργαζομένων με παιδιά. Στην Ελλάδα, ωστόσο, η επίδραση αυτών των παρεμβάσεων παραμένει περιορισμένη. Το 2024, ο tax wedge για έναν μέσο έγγαμο εργαζόμενο με δύο παιδιά διαμορφώθηκε στο 37,3%, κατατάσσοντας τη χώρα στην τέταρτη υψηλότερη θέση μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ, ενώ ο αντίστοιχος μέσος όρος του ΟΟΣΑ ήταν 25,7%.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διαφορά στον βαθμό με τον οποίο η οικογενειακή κατάσταση μειώνει τη φορολογική επιβάρυνση. Στην Ελλάδα, η ύπαρξη δύο παιδιών μείωσε τον tax wedge μόλις κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με τον μέσο άγαμο εργαζόμενο, όταν η αντίστοιχη μείωση στον ΟΟΣΑ έφθασε τις 9,2 ποσοστιαίες μονάδες. Η περιορισμένη μείωση του tax wedge για τους εργαζομένους με παιδιά υποδηλώνει ότι η αντιμετώπιση της δημογραφικής πρόκλησης απαιτεί μια ευρύτερη προσέγγιση, στην οποία η φορολογική πολιτική θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς τις άμεσες οικογενειακές παροχές.

Σε συνολικό επίπεδο οι δύο δείκτες, παρότι αποτυπώνουν διαφορετικές διαστάσεις της φορολογικής επιβάρυνσης, οδηγούν στο ίδιο βασικό συμπέρασμα: η εργασία στην Ελλάδα παραμένει σημαντικά επιβαρυμένη σε σχέση με το διεθνές περιβάλλον παρόλο τα σημαντικά βήματα προόδου που γίνονται. Ο υψηλός Implicit Tax Rate on Labour και ο αυξημένος Tax Wedge δεν αποτελούν απλώς στατιστικές ενδείξεις υψηλής φορολόγησης, αλλά αντανακλούν μια βαθύτερη διαρθρωτική επιλογή του ελληνικού οικονομικού μοντέλου, στο οποίο η εργασία και ιδιαίτερα οι κοινωνικές εισφορές έχουν διαχρονικά αποτελέσει βασική πηγή χρηματοδότησης του κράτους και της κοινωνικής ασφάλισης.

Η πρόκληση πολιτικής επομένως δεν περιορίζεται στη μείωση ενός συγκεκριμένου φορολογικού συντελεστή, αλλά αφορά την αναδιαμόρφωση της ίδιας της δομής χρηματοδότησης του κοινωνικού κράτους. Στο πλαίσιο αυτό, η σταδιακή μείωση των ασφαλιστικών εισφορών δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως απώλεια δημοσίων εσόδων. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει μια αναπτυξιακή παρέμβαση που μειώνει το μη μισθολογικό κόστος εργασίας, ενισχύει τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης, περιορίζει τα κίνητρα ,διευρύνει μακροχρόνια τη φορολογική βάση ικανοποιώντας την δημοσιονομική ισορροπία.

Παράλληλα, η εμπειρική ανάλυση των κοινωνικών εισφορών δείχνει την ανάγκη για μια πιο ευέλικτη και αντικυκλική προσέγγιση στη χάραξη πολιτικής. Η εισαγωγή περισσότερο αντικυκλικών πολιτικών, όπως προσωρινά κίνητρα για νέες προσλήψεις σε περιόδους χαμηλής ανάπτυξης, προσαρμογές των εισφορών με βάση την πορεία της απασχόλησης και μηχανισμοί που συνδέουν τα έσοδα της κοινωνικής ασφάλισης με τις οικονομικές συνθήκες, θα μπορούσαν να καταστήσουν το σύστημα περισσότερο αποτελεσματικό και ανθεκτικό. Η επιτυχία μιας τέτοιας μεταρρύθμισης δεν μπορεί όμως να αξιολογείται μόνο μέσα από τη νομοθετική εφαρμογή των μέτρων, αλλά απαιτεί τη θέσπιση σαφών και μετρήσιμων στόχων πολιτικής σύγκλισης.

Οι στόχοι αυτοί θα πρέπει να συνδέονται με ευρύτερους δείκτες οικονομικής επίδοσης, όπως η αύξηση της επίσημης απασχόλησης, η μείωση του μη μισθολογικού κόστους εργασίας, η περιορισμένη εξάρτηση από τις κοινωνικές εισφορές ως πηγή δημοσίων εσόδων και η βελτίωση της παραγωγικότητας. Το πραγματικό αποτύπωμα της μεταρρύθμισης θα φανεί από το αν μπορεί να ενεργοποιήσει έναν νέο κύκλο ανάπτυξης, όπου το χαμηλότερο κόστος εργασίας θα συμβάλει στη δημιουργία περισσότερων θέσεων απασχόλησης, η διεύρυνση της οικονομικής δραστηριότητας θα ενισχύσει τα δημόσια έσοδα και το ασφαλιστικό σύστημα θα αποκτήσει μεγαλύτερη σταθερότητα και ανθεκτικότητα.

Η μεγάλη πρόκληση για την Ελλάδα είναι να δημιουργήσει ένα νέο παραγωγικό και οικονομικό μοντέλο, το οποίο θα μπορεί να χρηματοδοτεί αποτελεσματικά το κοινωνικό κράτος χωρίς να περιορίζει έναν από τους βασικούς κινητήρες της ανάπτυξης: την εργασία. Η μεταρρύθμιση της εργασίας δεν αποτελεί επομένως μόνο ζήτημα δημοσιονομικής διαχείρισης, αλλά κρίσιμη προϋπόθεση για μια οικονομία με υψηλότερη ποιοτική απασχόληση, μεγαλύτερη παραγωγικότητα και βιώσιμη ανάπτυξη.

*Ο Παναγιώτης Ασημακόπουλος είναι Υποψήφιος Διδάκτορας του τμήματος Οικονομικής Επιστήμης του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών

[1] European Commission: Directorate-General for Taxation and Customs Union, Guerzoni, B., Neher, F. and Pérez-Aranda, L. (eds), Annual report on taxation 2026 – Review of taxation policies in the EU Member States, Publications Office of the European Union, 2026, https://data.europa.eu/doi/10.2778/9336135

[2] “Macroeconomic Impact of Tax Changes, The case of Greece from 1974 to 2018,” Journal of Economics and Econometrics, Economics and Econometrics Society, 2025, vol. 68(2), pages 45-68 (also, EERI Research Paper Series EERI RP 2025/02, Economics and Econometrics Research Institute, Brussels). https://www.eeri.eu/documents/wp/EERI_RP_2025_02.pdf

[3] Government Expenditures and Tax Policy: A Comprehensive Fiscal Analysis for Greece from 1974 to 2018, Theoretical and Applied Economics, Asociatia Generala a Economistilor din Romania / Editura Economica, 2026, vol. 0(2(647), S), pages 249-262, Summer. https://store.ectap.ro/articole/1844.pdf

[4] Taxing Wages 2025: Greece © OECD 2025 https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/04/taxing-wages-2025-country-notes_16d47563/greece_5039ed6c/ffc83bef-en.pdf