Στις 9 Οκτωβρίου 1665, το βρετανικό Κοινοβούλιο αναγκάζεται να μετακομίσει από το Λονδίνο και το Westminster Hall, στην Οξφόρδη για να αποφεύγει το συγχρωτισμό στο πολυπληθές Λονδίνο το οποίο μαστιζόταν από την πανώλη.
Η Μεγάλη Πανώλη του Λονδίνου του 1665 – 1666 δεν ήταν μόνο μία από τις μεγαλύτερες δημογραφικές καταστροφές στην ιστορία της πόλης. Ήταν και ένα σοβαρό οικονομικό σοκ, το οποίο παρέλυσε προσωρινά το εμπόριο, την απασχόληση και την καθημερινή οικονομική δραστηριότητα, μας πληροφορεί η Brittanica.
Ωστόσο, η οικονομική της κληρονομιά ήταν πολύ διαφορετική από εκείνη του «Μαύρου Θανάτου», περίπου τρεις αιώνες νωρίτερα. Η σύγκριση των δύο επιδημιών δείχνει πόσο διαφορετικά μπορεί να λειτουργήσει μια δημογραφική καταστροφή ανάλογα με τη δομή της οικονομίας, την κινητικότητα του πληθυσμού και τους θεσμούς της αγοράς εργασίας.
Η πανώλη έπληξε το Λονδίνο σε μια περίοδο κατά την οποία η πόλη είχε εξελιχθεί σε εμπορικό και οικονομικό κέντρο της Αγγλίας. Το 1665, καθώς οι θάνατοι αυξάνονταν, ένα μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας περιορίστηκε. Οι εύποροι κάτοικοι εγκατέλειπαν την πόλη, μαζί με εμπόρους, επαγγελματίες και άλλους που είχαν τη δυνατότητα να μετακινηθούν.
Η αυλή του Καρόλου Β΄ έφυγε από το Λονδίνο, ενώ μέρος της διοικητικής και πολιτικής δραστηριότητας μεταφέρθηκε στην Οξφόρδη. Το εμπόριο και οι μετακινήσεις περιορίστηκαν, καθώς άλλες πόλεις και περιοχές φοβούνταν την εισαγωγή της ασθένειας. Η οικονομία μιας πόλης που βασιζόταν στην καθημερινή κυκλοφορία ανθρώπων, εμπορευμάτων και χρημάτων δέχθηκε έτσι ένα άμεσο πλήγμα.
Το δημογραφικό σοκ ήταν τεράστιο. Η έρευνα των Νιλ Κάμινς, Μόργκαν Κέλι και Κόρμακ Ο’Γκράντα, η οποία βασίστηκε σε περίπου 930.000 καταγραφές ταφών και 630.000 βαπτίσεων, δείχνει ότι οι μεγάλες επιδημίες του Λονδίνου το 1563, το 1603, το 1625 και το 1665 προκαλούσαν θνησιμότητα περίπου πέντε έως έξι φορές υψηλότερη από τα συνήθη επίπεδα.
Η πανώλη δεν έπληττε όμως όλες τις κοινωνικές ομάδες με τον ίδιο τρόπο. Οι φτωχότερες περιοχές των προαστίων εμφάνιζαν συχνά πολύ υψηλότερη θνησιμότητα, ενώ οι πλούσιοι μπορούσαν να εγκαταλείψουν την πόλη.
Πώς διέφερε οικονομικά η Πανώλη του Λονδίνου από τον Μαύρο Θάνατο
Από οικονομική άποψη, αυτό θα μπορούσε θεωρητικά να δημιουργήσει μια πολύ ισχυρή συνέπεια: έλλειψη εργατικών χεριών. Όταν ένας μεγάλος αριθμός εργαζομένων πεθαίνει, ενώ η ζήτηση για εργασία παραμένει, οι επιζώντες εργαζόμενοι αποκτούν μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη. Οι εργοδότες δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό και, επομένως, θα μπορούσαν να αναγκαστούν να προσφέρουν υψηλότερους μισθούς ή καλύτερους όρους εργασίας.
Στο Λονδίνο, όμως, αυτή η διαδικασία αποδείχθηκε περιορισμένη και κυρίως προσωρινή. Ο βασικός λόγος ήταν η μετανάστευση. Η πόλη μπορούσε να αναπληρώνει γρήγορα μέρος των δημογραφικών απωλειών της, καθώς άνθρωποι από την αγγλική ύπαιθρο μετακινούνταν προς το Λονδίνο αναζητώντας εργασία.
Η έρευνα των Κάμινς, Κέλι και Ο’ Γκράντα δείχνει ότι μέσα σε περίπου δύο χρόνια από τις μεγάλες επισκέψεις της πανώλης οι γεννήσεις είχαν επιστρέψει στα προηγούμενα επίπεδα, καθώς οι μετανάστες έρχονταν να καλύψουν τα κενά που είχαν δημιουργηθεί. Η πανώλη, επομένως, μπορούσε να μειώσει προσωρινά την προσφορά εργασίας, αλλά η αγορά εργασίας του Λονδίνου διέθετε έναν μηχανισμό γρήγορης αναπλήρωσης.
Αυτό είναι που κάνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα τη σύγκριση με τον Μαύρο Θάνατο του 1348–1349.
Τότε η δημογραφική καταστροφή ήταν πολύ μεγαλύτερη και αφορούσε ολόκληρη την Αγγλία.
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Μαρκ Μπέιλι, ο πληθυσμός της Αγγλίας μειώθηκε από περίπου 5,5 εκατομμύρια στα μέσα της δεκαετίας του 1340 σε περίπου 2,5 εκατομμύρια στα μέσα της δεκαετίας του 1370. Η προσφορά εργασίας μειώθηκε δραματικά και η οικονομία μετακινήθηκε από μια κατάσταση πλεονάζοντος εργατικού δυναμικού σε μία κατάσταση όπου η εργασία ήταν σπάνια. Οι εργαζόμενοι μπορούσαν πλέον να απαιτούν υψηλότερες αμοιβές και να αναζητούν καλύτερες ευκαιρίες.
Η εξουσία προσπαθεί να περιορισει την ισχύ των εργαζόμενων
Η αντίδραση της εξουσίας είναι χαρακτηριστική. Το 1349 εκδόθηκε η Ordinance of Labourers και το 1351 το Statute of Labourers, με στόχο να περιοριστεί η δυνατότητα των εργαζομένων να εκμεταλλευτούν την έλλειψη εργατικών χεριών. Η νομοθεσία επιδίωκε να συγκρατήσει τους μισθούς στα προπανδημικά επίπεδα, να περιορίσει την κινητικότητα των εργαζομένων και να ενθαρρύνει πολυετείς ή ετήσιες συμβάσεις. Με άλλα λόγια, η ίδια η προσπάθεια της κυβέρνησης να περιορίσει τις μισθολογικές αυξήσεις αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι η αγορά εργασίας είχε μεταβληθεί δραματικά υπέρ των εργαζομένων.
Ωστόσο, είναι παραπλανητικό να πούμε ότι ο Μαύρος Θάνατος προκάλεσε αμέσως μια μεγάλη αύξηση των πραγματικών μισθών. Παλιαότερη έρευνα δείχνει ότι τα πρώτα δύο χρόνια μετά την άφιξη της πανώλης στην Αγγλία οι πραγματικοί μισθοί μειώθηκαν περίπου 20%, καθώς η πανδημία προκάλεσε γενικότερο οικονομικό σοκ: σοδειές έμειναν αθέριστες, οικοδομικά έργα σταμάτησαν και η οικονομική δραστηριότητα διαταράχθηκε.
Η σημαντική αλλαγή ήρθε αργότερα. Καθώς η δημογραφική συρρίκνωση παρέμενε και η προσφορά εργασίας ήταν πολύ μικρότερη, οι ονομαστικοί μισθοί άρχισαν να αυξάνονται και οι περιορισμοί στην αγορά εργασίας αποδείχθηκαν όλο και λιγότερο αποτελεσματικοί.
Η έρευνα του Μπέιλι δείχνει ότι οι ονομαστικοί μισθοί αυξήθηκαν περισσότερο από 50% μεταξύ των αρχών της δεκαετίας του 1340 και των αρχών της δεκαετίας του 1370, παρά τη νομοθεσία που προσπαθούσε να τους συγκρατήσει.
Υπάρχει μάλιστα και διαφορετική ιστοριογραφική προσέγγιση. Ο Τζον Μάνρο έχει υποστηρίξει ότι η εικόνα μιας άμεσης «χρυσής εποχής» των εργαζομένων μετά τον Μαύρο Θάνατο είναι υπεραπλουστευμένη: οι πραγματικοί μισθοί στην Αγγλία δεν αυξήθηκαν αμέσως και χρειάστηκαν δεκαετίες για να ανακάμψουν και να ξεπεράσουν προηγούμενα υψηλά επίπεδα. Οι τιμές των σιτηρών και οι νομισματικές συνθήκες έπαιξαν επίσης σημαντικό ρόλο στον καθορισμό της αγοραστικής δύναμης των εργαζομένων.
Πώς οι πανδημίες άλλαξαν το εργασιακό τοπίο
Η διαφορά, επομένως, ανάμεσα στις δύο επιδημίες πανώλης βρίσκεται κυρίως στην κλίμακα και στη δυνατότητα αναπλήρωσης του εργατικού δυναμικού.
Ο Μαύρος Θάνατος μείωσε δραματικά τον πληθυσμό ολόκληρης της Αγγλίας και άλλαξε για δεκαετίες τη σχέση μεταξύ γης και εργασίας.
Η Μεγάλη Πανώλη, αντίθετα, έπληξε μια πολύ μεγαλύτερη και πιο κινητική οικονομία, όπου το Λονδίνο μπορούσε να προσελκύει νέους εργαζομένους από την ύπαιθρο.
Έτσι, η Μεγάλη Πανώλη προκάλεσε ένα ισχυρό βραχυπρόθεσμο οικονομικό σοκ, αλλά δεν δημιούργησε μια μόνιμη ανακατανομή ισχύος υπέρ των εργαζομένων αντίστοιχη με εκείνη που σταδιακά προέκυψε μετά τον Μαύρο Θάνατο.
Και αυτό αποτελεί ένα σημαντικό μάθημα οικονομικής ιστορίας: μια πανδημία μπορεί να μειώσει δραματικά τον αριθμό των εργαζομένων χωρίς απαραίτητα να αυξήσει μακροπρόθεσμα τους μισθούς τους. Για να συμβεί αυτό, πρέπει η μείωση της προσφοράς εργασίας να διαρκέσει αρκετά ώστε να μην μπορεί να εξουδετερωθεί από τη μετανάστευση, τη θεσμική παρέμβαση ή την κατάρρευση της ίδιας της οικονομικής δραστηριότητας.
Ουδέν κακό αμιγές καλού
Ένα περίεργο, και συνάμα λαμπρό, γεγονός σχετίζεται άμεσα με την πανώλη και ωφέλησε απείρως την επιστήμη και συνεπακόλουθα όλη την οικονομική πορεία του κόσμου.
Η πανώλη ανάγκασε τον τότε πολλά υποσχόμενο φοιτητή Ισαάκ Νεύτωνα να καταφύγει για μια διετία στο οικογενειακό του αγρόκτημα στο Woolsthorpe, περίπου 110 χιλιόμετρα βόρεια του Κέιμπριτζ όπου φοιτούσε.
Εκεί ο απομονωμένος Νεύτων ανέπτυξε σημαντικές νέες ιδέες σε καίριους τομείς των μαθηματικών, αυτούς που εξελίχθηκαν στον απειροστικό λογισμό (τη μαθηματική μελέτη της μεταβολής) και στην αναλυτική γεωμετρία.
Θεμελίωσε μια νέα φυσική, χρησιμοποιώντας τις μαθηματικές του ανακαλύψεις για να αναλύσει την κίνηση στον χώρο και τον χρόνο.
Πραγματοποίησε πειράματα για τη μέτρηση της βαρυτικής έλξης και στη συνέχεια άρχισε να διαμορφώνει την πιο διάσημη ιδέα του: την παγκόσμια έλξη, τη θεωρία που θα συνέδεε κάθε αντικείμενο του σύμπαντος με την πτώση εκείνου του περίφημου μήλου από το κλαδί στο έδαφος.
Μάλιστα, κάρφωσε μια βελόνα στο ίδιο του το μάτι, στην προσπάθειά του να κατανοήσει τη λειτουργία του φωτός και των φακών.
Ο νεαρός τότε Νεύτων, που αργότερα τέθηκε επικεφαλής του νομισματοκοπείου, μέσα από την πρόοδο που προκάλεσε στις επιστήμες, έδωσε το όνομα του σε ολόκληρο κλάδο της φυσικής, τον οποίο έπρεπε να αντιμετωπίσουν και να υπερβούν (αιώνες αργότερα) οι επόμενες γενιές επιστημόνων.
