Από τα πανάκριβα ενοίκια και τους φουσκωμένους λογαριασμούς ενέργειας μέχρι τους μισθούς που δεν φτάνουν, η κρίση κόστους ζωής βγάζει τους Ευρωπαίους στους δρόμους και αυξάνει την πίεση στις κυβερνήσεις. Όπως επισημαίνει το Politico, η Ευρώπη οδεύει προς έναν δύσκολο χειμώνα κοινωνικής δυσαρέσκειας, με την οικονομική στασιμότητα και τα στενά δημοσιονομικά περιθώρια να δυσκολεύουν τις απαντήσεις. Με κρίσιμες εκλογές να πλησιάζουν, η οργή για την ακρίβεια και τη στέγαση μετατρέπεται σε καθοριστικό πολιτικό παράγοντα.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα του Politico, η Ευρώπη βράζει από οργή και τα ενοίκια εκτοξεύονται. Οι τιμές της ενέργειας ανεβαίνουν, επιβαρύνοντας τους οδηγούς στην αντλία και τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό. Η οικονομία παραμένει στάσιμη. Και το κόστος δανεισμού αυξάνεται στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία και την Ελλάδα. Έτσι, χρήματα που θα μπορούσαν να διατεθούν για την ανακατασκευή σχολείων, τη στήριξη της στέγασης ή την αποζημίωση αγροτών που πλήττονται από την ξηρασία κατευθύνονται πλέον στην εξυπηρέτηση του χρέους.
Οι κοινωνικές συνέπειες αυτής της ολοένα εντονότερης κρίσης κόστους ζωής είναι ήδη ορατές: επεισόδια και λεηλασίες στο περιθώριο ειρηνικών διαδηλώσεων στη Γαλλία, κινητοποιήσεις που μπλοκάρουν τον εφοδιασμό στην Ιταλία και μαζικές κατασκηνώσεις διαμαρτυρίας σε ιστορικές πλατείες της Ισπανίας. Στο Παρίσι και τη Ρώμη, οι αρχές ενισχύουν τις δυνάμεις ασφαλείας για να αποτρέψουν την επανάληψη ανάλογων σκηνών τις επόμενες ημέρες.
Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όμως, που διαθέτουν περιορισμένα οικονομικά περιθώρια, η αντιμετώπιση των αιτιών που βγάζουν τους πολίτες στους δρόμους αποδεικνύεται δύσκολη.
«Καμία άλλη γενιά τα τελευταία 50 χρόνια δεν έχει βρεθεί αντιμέτωπη με τόσες προκλήσεις», δηλώνει ο Γάλλος βουλευτής των Πρασίνων Πουριά Αμιρσαχί. Είναι ένας από τους συμπροέδρους της νεοσύστατης κοινοβουλευτικής επιτροπής που εξετάζει κατά πόσο υπήρξαν λανθασμένοι κυβερνητικοί χειρισμοί στη διαδήλωση του Σαββάτου.
Καθώς οι θερμοκρασίες πέφτουν και η ενεργειακή κρίση δεν δείχνει σημάδια υποχώρησης, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά στο ενδεχόμενο ενός χειμώνα γενικευμένης δυσαρέσκειας. Την ίδια στιγμή, πλησιάζουν κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις, σε ορισμένες από τις οποίες εθνικιστικά και λαϊκιστικά κόμματα προσέρχονται με αυξημένη αυτοπεποίθηση.
Η δυσαρέσκεια εξαπλώνεται
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κατάσταση στη Γαλλία, λόγω του ειδικού βάρους της δεύτερης μεγαλύτερης οικονομίας της ΕΕ. Το Σάββατο, μαθητές που επί εβδομάδες απέκλειαν σχολεία, ζητώντας μεγαλύτερη χρηματοδότηση για την εκπαίδευση, ενώθηκαν με εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες που διαδήλωναν κατά της ακρίβειας.
Η Γαλλία, ωστόσο, δεν αποτελεί εξαίρεση.
«Σε ό,τι αφορά το κόστος ζωής, η κατάσταση στη Γαλλία δεν διαφέρει ιδιαίτερα από εκείνη στην υπόλοιπη Ευρώπη», επισημαίνει ο Κάρστεν Μπρζέσκι, επικεφαλής της παγκόσμιας μακροοικονομικής έρευνας της ING.
Στην Ισπανία, η έξωση μιας 87χρονης συνταξιούχου από το σπίτι της στη Μαδρίτη τον περασμένο μήνα πυροδότησε διαδηλώσεις για την προστασία των ενοικιαστών και τις τιμές των κατοικιών. Μεταξύ 2015 και 2025, οι τιμές αυξήθηκαν κατά 80%, ενώ οι μισθοί μόλις κατά 30%.
Ανάλογες κινητοποιήσεις ακολούθησαν στην Πορτογαλία, όπου οι τιμές των κατοικιών έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2015, υπό την πίεση της τουριστικής ζήτησης και της εγκατάστασης ψηφιακών νομάδων.
Στην Αλβανία, οι ειρηνικές διαδηλώσεις ξεκίνησαν τον Μάιο, με αιχμή τις καταγγελίες για εκτεταμένη κυβερνητική διαφθορά και τα σχέδια κατασκευής πολυτελούς θερέτρου που συνδέεται με τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ. Την περασμένη εβδομάδα, όμως, οι κινητοποιήσεις πήραν βίαιη τροπή, όταν συμμετείχαν δυναμικά φοιτητές, διευρύνοντας τα αιτήματα: φτώχεια, ακρίβεια, ανεπαρκείς επενδύσεις στην παιδεία και την υγεία, αλλά και απαίτηση αποχώρησης ολόκληρης της πολιτικής τάξης.
Στην Ελλάδα, χιλιάδες μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικοί διαδήλωσαν την Τετάρτη στην Αθήνα και σε περίπου 50 ακόμη πόλεις, ζητώντας μεγαλύτερη κρατική χρηματοδότηση για την εκπαίδευση, ασφαλή σχολικά κτίρια και προσιτή στέγαση.
Μαζική είναι και η παρουσία των φοιτητών στους δρόμους της Σερβίας. Οι μεγαλύτερες διαδηλώσεις στην ιστορία της χώρας εξελίσσονται ουσιαστικά σε πολιτικές συγκεντρώσεις ενόψει των βουλευτικών εκλογών της Κυριακής.
Καλέσματα για κινητοποιήσεις έχουν απευθύνει νεανικά κινήματα και στη Γερμανία, όπου έχουν ήδη πραγματοποιηθεί μικρότερες συγκεντρώσεις στο Βερολίνο και το Ανόβερο κατά των περικοπών στην εκπαίδευση.
Η απάντηση της Μελόνι και το χάσμα των γενεών
Στη βόρεια Ιταλία, νέοι διαδήλωσαν το Σαββατοκύριακο κατά των χαμηλών μισθών και του αυξανόμενου κόστους ζωής. Δεν έλειψαν τα βίαια επεισόδια: μασκοφόροι λεηλάτησαν καταστήματα, πέταξαν πέτρες στην αστυνομία και πυρπόλησαν εξοπλισμό σε δημόσιους χώρους.
Η δημόσια ραδιοτηλεόραση RAI, επικαλούμενη αστυνομική έκθεση, μετέδωσε ότι στις κινητοποιήσεις σε διάφορες πόλεις συμμετείχαν περίπου 10.000 άνθρωποι.
Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι απάντησε με νέα αυστηρά μέτρα ασφαλείας, μεταξύ των οποίων η αποστολή 500 στρατιωτών «για την προστασία» του Μιλάνου.
«Η διαδήλωση είναι δικαίωμα. Η καταστροφή των πόλεών μας δεν είναι», δήλωσε η Ιταλίδα πρωθυπουργός.
Για τη Μαρί Χάιλαντ, ερευνήτρια του Eurofound, του οργανισμού της ΕΕ για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, η κρίση κόστους ζωής «υπονομεύει» το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ των γενεών. Οι νέοι Ευρωπαίοι αντιμετωπίζουν πλέον το ενδεχόμενο να μη ζήσουν με την ευημερία που θεωρούσαν αυτονόητο ότι θα κληρονομούσαν από τους γονείς τους.
Στη Γαλλία, ο Αμιρσαχί συγκαταλέγεται στους ολοένα περισσότερους επικριτές της κυβέρνησης που καταλογίζουν στους υπουργούς ότι άφησαν την κατάσταση να ξεφύγει, επειδή δεν συνομίλησαν εγκαίρως με το μαθητικό και φοιτητικό κίνημα. Όπως επισημαίνει, πέρασαν εβδομάδες προτού ο υπουργός Παιδείας συναντήσει εκπροσώπους των διαδηλωτών.
«Τα αρχικά αιτήματα ήταν πολύ απλά και συγκεκριμένα: να υπάρχει χαρτί υγείας στις τουαλέτες, να μην πέφτουν τα ταβάνια, να υπάρχουν καθηγητές», αναφέρει.
Ο ίδιος συμμετείχε στις διαδηλώσεις του περασμένου Σαββατοκύριακου στην εκλογική του περιφέρεια στο Παρίσι. Καλεί «όλες τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες να παρακολουθούν με επαγρύπνηση» τις εξελίξεις στη Γαλλία, καταγγέλλοντας απόπειρα βίαιης καταστολής της λαϊκής εξέγερσης.
«Η κατάσταση στη Γαλλία βρίσκεται σε οριακό σημείο», προειδοποιεί.
Από τα κοινωνικά δίκτυα στους δρόμους
Καθοριστικό ρόλο στην εξάπλωση των κινητοποιήσεων, αλλά και στην έντονη πολιτική πόλωση γύρω από αυτές, διαδραματίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Σύμφωνα με την πλατφόρμα Visibrain, το Σάββατο αναρτήθηκαν περισσότερα από 2,2 εκατομμύρια tweets για τις διαδηλώσεις — τριπλάσια από όσα είχαν καταγραφεί στην κορύφωση της κρίσης των Κίτρινων Γιλέκων, στα τέλη του 2018.
Η γαλλική κυβέρνηση κάλεσε την Τρίτη εκπροσώπους μεγάλων πλατφορμών για να συζητήσουν την εξάπλωση περιεχομένου που θεωρεί ότι εξυμνεί τη βία. Είχαν προηγηθεί ζωντανές μεταδόσεις λεηλασιών και επεισοδίων σε πλατφόρμες όπως το TikTok.
Ταυτόχρονα, ο διαδικτυακός ακτιβισμός διευκολύνει τη διασύνδεση των κινημάτων πέρα από τα εθνικά σύνορα. Στην Μπολόνια ακούστηκαν συνθήματα που είχαν γίνει viral στις κινητοποιήσεις Γάλλων μαθητών. Σελίδες στο Instagram αναπαράγουν το γαλλικό κάλεσμα για νέα διαδήλωση το Σάββατο, ενώ ομάδες στο Telegram ενημερώνουν τα μέλη τους για τις πολιτικές εξελίξεις και στις δύο χώρες.
Στην Αλβανία, διαδηλωτές ανέφεραν ότι συναγωνιστές τους από την Ισπανία έστειλαν χρήματα για μάσκες και καθαρό νερό, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις των δακρυγόνων.
Η πολιτική μάχη για την κοινωνική οργή
Στις ραδιοτηλεοπτικές τους παρεμβάσεις, ακροδεξιά κόμματα στη Γαλλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία επιχειρούν να κεφαλαιοποιήσουν την οργή, κατηγορώντας τις παραδοσιακές κεντρώες δυνάμεις ότι αγνόησαν τις ανάγκες των απλών πολιτών.
Η Μαρίν Λεπέν, που προηγείται στην κούρσα για τις γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2027, προσπαθεί να πείσει ότι η ίδια και ο Εθνικός Συναγερμός αποτελούν τη μόνη δύναμη που μπορεί να αποκαταστήσει τον νόμο και την τάξη.
Ο Χόρχε Μαρτίν Φρίας, ευρωβουλευτής του ισπανικού ακροδεξιού Vox, υποστηρίζει ότι οι πολιτικοί του ευρωπαϊκού κατεστημένου «διέπραξαν το αμάρτημα της αλαζονείας και ξέχασαν τον απλό λαό».
Στη Γαλλία, η κυβέρνηση και δεξιοί πολιτικοί κατηγορούν τον υποψήφιο της άκρας Αριστεράς Ζαν-Λικ Μελανσόν ότι υποδαυλίζει την αναταραχή για να αποκομίσει πολιτικά οφέλη. Ο Μελανσόν, που στήριξε από την αρχή τις μαθητικές και φοιτητικές κινητοποιήσεις, απορρίπτει κατηγορηματικά τις κατηγορίες, τις οποίες αμφισβητούν και ορισμένοι πολιτικοί του αντίπαλοι. Η πρώτη δημοσκόπηση μετά τα επεισόδια κατέγραψε, πάντως, μικρές μόνο μεταβολές στην πρόθεση ψήφου για τις προεδρικές εκλογές.
Η Ιταλία δείχνει ότι ανάλογες πιέσεις δέχονται κυβερνήσεις ανεξαρτήτως πολιτικής κατεύθυνσης. Η δεξιά Μελόνι βρίσκεται αντιμέτωπη με νεανικές διαδηλώσεις στον Βορρά, ενώ στον Νότο φορτηγατζήδες και αγρότες αποκλείουν εξόδους αυτοκινητοδρόμων, διαμαρτυρόμενοι για τις τιμές των καυσίμων.
Στην Ισπανία, οι περισσότερες δημοσκοπήσεις φέρνουν το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα κοντά στην εξασφάλιση των εδρών που χρειάζεται για να σχηματίσει κυβέρνηση συνεργασίας με το Vox στις επικείμενες πρόωρες εκλογές. Ο Πέδρο Σάντσεθ προσέφυγε στις κάλπες αφού η Βουλή απέρριψε το επί μακρόν αναμενόμενο πακέτο μέτρων για τη στέγαση, το οποίο είχε παρουσιάσει ως απάντηση στις διαμαρτυρίες.
Η αλλαγή κυβέρνησης, ωστόσο, δύσκολα θα εκτονώσει την αγανάκτηση, εκτιμά η Βαλέρια Ράκου, εκπρόσωπος της Ένωσης Ενοικιαστών της Μαδρίτης, μιας από τις οργανώσεις που πρωτοστατούν στο κίνημα.
«Όποιος κι αν κυβερνήσει, αυτό δεν πρόκειται να σταματήσει», δηλώνει αναφερόμενη στην περίοδο μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου. Υποστηρίζει, μάλιστα, ότι οι διαδηλωτές πέτυχαν μέσα σε λίγες εβδομάδες περισσότερα από όσα κατάφερε η αριστερή κυβέρνηση του Σάντσεθ σε οκτώ χρόνια εξουσίας.
Οι οργανώσεις για το δικαίωμα στη στέγαση σκοπεύουν να στείλουν ηχηρά αυτό το μήνυμα στις 11 Νοεμβρίου, με την πρώτη γενική απεργία στην Ισπανία εδώ και 15 χρόνια.
«Η πολιτική επιστρέφει εκεί όπου θα έπρεπε πάντα να βρίσκεται: στους δρόμους και στον λαό», λέει η Ράκου.
Η Γερμανία στο επίκεντρο της ανησυχίας
Το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στην πτώση της θερμοκρασίας και στις αυξανόμενες τιμές της ενέργειας, που απειλούν να επιβαρύνουν σημαντικά τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς.
Ο Φουκ-Βιν Νγκουγιέν, επικεφαλής του Κέντρου Ενέργειας στο Ινστιτούτο Ζακ Ντελόρ, θεωρεί αναμενόμενες τις κοινωνικές κινητοποιήσεις, καθώς λήγουν τα μέτρα με τα οποία οι κυβερνήσεις προστάτευσαν τα νοικοκυριά από τις ενεργειακές ανατιμήσεις που συνδέονται με τον πόλεμο στο Ιράν.
Καμία χώρα δεν φαίνεται προστατευμένη. Η Γερμανία, μάλιστα, συγκαταλέγεται στις πιο ευάλωτες ενόψει του χειμώνα.
«Η Γερμανία είναι μία από τις χώρες που πρέπει να παρακολουθούμε, επειδή τα αποθέματά της σε φυσικό αέριο βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα», επισημαίνει ο Νγκουγιέν.
Αυτό σημαίνει ότι οι αυξήσεις των τιμών ενδέχεται να επιβαρύνουν ιδιαίτερα τους λογαριασμούς θέρμανσης των γερμανικών νοικοκυριών. Παράλληλα, οι πιέσεις στην αγορά φυσικού αερίου μπορούν να μεταδοθούν στην ηλεκτρική ενέργεια και στις γειτονικές χώρες.
Με αυτή την εκτίμηση συμφωνεί ο Μπρζέσκι.
«Το πρόβλημα εκδηλώνεται σήμερα πιο έντονα στη Γαλλία, αλλά η κατάσταση είναι πολύ παρόμοια και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες», σημειώνει, αναφερόμενος στην οικονομική στασιμότητα και στη δυσκολία των πολιτών να ανταποκριθούν στο κόστος ζωής.
«Η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας είναι ότι, αυτή τη στιγμή, η Γερμανία διαθέτει μεγαλύτερα δημοσιονομικά περιθώρια» για να περιορίσει τις επιπτώσεις, εξηγεί. «Όμως αυτό που συμβαίνει σήμερα στη Γαλλία μπορεί εύκολα να συμβεί σε δύο χρόνια και στη Γερμανία».
