Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει την οικονομία, την εργασία και τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινή μας ζωή. Παρουσιάζεται ως συνώνυμο της προόδου, της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας. Ωστόσο, πίσω από τις νέες δυνατότητες αναδύεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποιος καρπώνεται τα οφέλη της τεχνολογίας και ποιος επωμίζεται το κόστος της μετάβασης; Αν η τεχνητή νοημοσύνη αυξάνει τα κέρδη, αλλά εντείνει την εργασιακή ανασφάλεια, περιορίζει την ιδιωτικότητα ή αναπαράγει διακρίσεις, μπορούμε πράγματι να μιλάμε για πρόοδο;
Η εξέλιξη αυτή επιβάλλει τον επαναπροσδιορισμό της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης (ΕΚΕ). Η κοινωνική υπευθυνότητα δεν μπορεί να περιορίζεται σε χορηγίες, φιλανθρωπικές δράσεις και εκθέσεις βιωσιμότητας. Κρίνεται πρωτίστως στον τρόπο με τον οποίο μια επιχείρηση παράγει κέρδος, διαχειρίζεται τα δεδομένα, μεταχειρίζεται τους εργαζομένους της και επηρεάζει την κοινωνία. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η ΕΚΕ συνδέεται άμεσα με τη δημοκρατία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η πρώτη σημαντική αλλαγή αφορά τη μετάβαση από την κοινωνική προσφορά στην ευθύνη για τον πυρήνα της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Μια επιχείρηση μπορεί να χρηματοδοτεί κοινωνικές δράσεις, αλλά ταυτόχρονα να χρησιμοποιεί αλγορίθμους που ενδεχομένως να οδηγήσουν σε αδιαφανή και μεροληπτική αξιολόγηση των εργαζομένων, σοβαρές διακρίσεις στις προσλήψεις ή υπερβολική επιτήρηση. Η κοινωνική προσφορά δεν αναιρεί τις αρνητικές συνέπειες τέτοιων πρακτικών. Η πραγματική υπευθυνότητα αποδεικνύεται όταν οι αρχές της επιχείρησης καθορίζουν τις αποφάσεις της, ακόμη και όταν η προστασία των δικαιωμάτων απαιτεί πρόσθετο κόστος.
Η τεχνητή νοημοσύνη καθιστά, επίσης, αναγκαία τη μετάβαση από τις γενικές διακηρύξεις στην ουσιαστική λογοδοσία. Οι επιχειρήσεις οφείλουν να γνωρίζουν πού χρησιμοποιούν τέτοια συστήματα, να αξιολογούν τους κινδύνους τους και να καθορίζουν ποιος είναι υπεύθυνος για την εποπτεία τους. Οταν οι αποφάσεις επηρεάζουν την εργασία, την πρόσβαση σε υπηρεσίες ή τις επαγγελματικές ευκαιρίες, απαιτούνται κατάλληλοι έλεγχοι, ανθρώπινη εποπτεία και δυνατότητες αμφισβήτησης, όπου προβλέπονται. Η ανάθεση της εποπτείας της λειτουργίας τέτοιων συστημάτων σε εξωτερικό προμηθευτή δεν θα πρέπει να απαλλάσσει αυτομάτως την επιχείρηση από τις ευθύνες της.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η επίδραση της τεχνολογίας στην εργασία. Η αυτοματοποίηση μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα και να δημιουργήσει νέες ευκαιρίες, αλλά και να εντείνει την ανασφάλεια ή να μεταφέρει το κόστος της προσαρμογής στους εργαζομένους. Επομένως, η αύξηση της αποδοτικότητας δεν αποτελεί από μόνη της κοινωνική πρόοδο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τα οφέλη μεταφράζονται σε καλύτερες συνθήκες εργασίας, αναβάθμιση δεξιοτήτων και νέες δυνατότητες ή αν συγκεντρώνονται κυρίως στους ιδιοκτήτες της τεχνολογίας.
Μια σύγχρονη ΕΚΕ προϋποθέτει έγκαιρη ενημέρωση, διάλογο, κατάρτιση και ουσιαστικές ευκαιρίες επανεκπαίδευσης. Οι εργαζόμενοι πρέπει να συμμετέχουν, όπου είναι εφικτό, στη διαμόρφωση της τεχνολογικής μετάβασης και όχι απλώς να υφίστανται τις συνέπειές της. Παράλληλα, στα παραδοσιακά κριτήρια της ΕΚΕ μπορούν να ενσωματωθούν δείκτες για την προστασία δεδομένων, την ισότητα, την εκπαίδευση του προσωπικού, την αξιολόγηση κινδύνων και την ενεργειακή κατανάλωση των συστημάτων. Η αξία τους, ωστόσο, εξαρτάται από το αν τα στοιχεία οδηγούν σε πραγματικές διορθωτικές παρεμβάσεις δομικού χαρακτήρα και όχι απλώς σε καλύτερη εταιρική επικοινωνία.
Για τις ελληνικές επιχειρήσεις, η πρόκληση είναι να μετατραπούν αυτές οι αρχές σε εφαρμόσιμες πρακτικές. Η μεγάλη παρουσία μικρομεσαίων επιχειρήσεων στην ελληνική οικονομία καθιστά αναγκαία την παροχή προσβάσιμων εργαλείων, τεχνικής υποστήριξης και κατάρτισης. Δεν διαθέτουν όλοι οι οργανισμοί τους ίδιους πόρους για εξειδικευμένους ελέγχους, αλλά όλοι χρειάζονται σαφείς διαδικασίες για την ασφαλή και υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας. Η καταγραφή των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης, η αξιολόγηση των επιπτώσεών τους και ο καθορισμός αρμοδιοτήτων αποτελούν πρακτικά πρώτα βήματα.
Η εταιρική διακυβέρνηση αποκτά έτσι κεντρικό ρόλο. Η ευθύνη δεν μπορεί να μεταφέρεται αποκλειστικά στα τμήματα πληροφορικής ή στους προμηθευτές. Η διοίκηση πρέπει να γνωρίζει τους κινδύνους και να διασφαλίζει ότι οι τεχνολογικές επιλογές συμβαδίζουν με τις αξίες και τις υποχρεώσεις της επιχείρησης. Στην Ελλάδα, η προσπάθεια αυτή συνδέεται και με την ανάγκη ενίσχυσης της εμπιστοσύνης, της διαφάνειας και της αποτελεσματικής εποπτείας.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο Κανονισμός για την ΤΝ (AI Act), ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) και το πλαίσιο εταιρικής βιωσιμότητας διαμορφώνουν κανόνες για την προστασία δικαιωμάτων, τη διαχείριση κινδύνων και τη λογοδοσία. Η συμμόρφωση με τη νομοθεσία αποτελεί αναγκαία βάση, αλλά δεν εξαντλεί την κοινωνική ευθύνη. Οι επιχειρήσεις καλούνται να εξετάζουν όχι μόνο τι επιβάλλεται νομικά, αλλά και ποιες επιπτώσεις έχουν οι επιλογές τους στους ανθρώπους και στην κοινωνία. Αντίστοιχα, η Πολιτεία οφείλει να υποστηρίζει ιδιαίτερα τις μικρότερες επιχειρήσεις στον τομέα της ψηφιακής μετάβασης και να επιβραβεύει όσες κάνουν πράξη την ανθρωποκεντρική ενσωμάτωση συστημάτων ΤΝ στη λειτουργία τους.
Η ΤΝ θα δοκιμάσει την ίδια την έννοια και την πρακτική της ΕΚΕ, αποκαλύπτοντας την απόσταση ανάμεσα στις εταιρικές διακηρύξεις και στις πραγματικές επιχειρηματικές επιλογές. Το ζητούμενο δεν είναι να ανακοπεί η καινοτομία, αλλά να συνδεθεί με τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη δίκαιη κατανομή των οφελών της. Η υπεύθυνη επιχειρηματικότητα δεν πρέπει ούτε μπορεί να υποκαθιστά τους δημοκρατικούς θεσμούς, αλλά οφείλει να αναγνωρίζει ότι όσες αποφάσεις της εδράζονται στην τεχνολογία μπορούν να επηρεάζουν δικαιώματα, ευκαιρίες και κοινωνικές σχέσεις.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ανάμεσα στην τεχνολογία και στην πρόοδο, αλλά ανάμεσα σε μια πρόοδο που συγκεντρώνει τα οφέλη σε λίγους και σε μια πρόοδο που διευρύνει τις ευκαιρίες και προστατεύει την αξιοπρεπή εργασία. Η ΕΚΕ πρέπει να περάσει από τις διακηρύξεις στην πράξη και από την απλή συμμόρφωση στην ουσιαστική λογοδοσία. Γιατί το μέλλον δεν πρέπει να είναι απλώς πιο αυτοματοποιημένο. Πρέπει να είναι πιο δίκαιο και περισσότερο ανθρωποκεντρικό.
O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών.
