ΕΕ: Τα μέλη εξετάζουν το ενδεχόμενο «διάλυσης» της διπλωματικής υπηρεσίας της Ένωσης

Σχέδια για μια βαθιά αναδιάρθρωση της διπλωματικής υπηρεσίας της ΕΕ επεξεργάζονται η Γαλλία και η Γερμανία, καθώς αυξάνονται οι αμφιβολίες για το κατά πόσο η Ένωση διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις ολοένα πιο σύνθετες γεωπολιτικές προκλήσεις.

Σύμφωνα με πληροφορίες των Financial Times, το Παρίσι, το Βερολίνο και άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εξετάζουν σειρά μεταρρυθμίσεων που θα μπορούσαν να περιορίσουν τις αρμοδιότητες της επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλας, και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ), επαναφέροντας μέρος των εξουσιών τους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στα κράτη-μέλη.

Η συζήτηση αντανακλά την αυξανόμενη ανησυχία για την αποτελεσματικότητα του σημερινού συστήματος εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με πολέμους στη γειτονιά της, εντεινόμενες γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και νέες μορφές οικονομικής πίεσης.

«Είναι σαφές ότι η ΕΥΕΔ δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε στον σημερινό κόσμο. Το πρόβλημα είναι δομικό και απαιτεί δομικές λύσεις», δήλωσε ένας ανώτερος Ευρωπαίος αξιωματούχος.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης δημιουργήθηκε το 2010 με στόχο να αποτελέσει το διπλωματικό σώμα της ΕΕ και να ενισχύσει τη διεθνή παρουσία του μπλοκ. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η Ένωση έχει δοκιμαστεί από διαδοχικές κρίσεις, από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις εντάσεις στη Μέση Ανατολή έως την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και την αυξανόμενη χρήση δασμών, κυρώσεων και ενεργειακής εξάρτησης ως εργαλείων εξωτερικής πολιτικής.

Η κατάσταση δεν επιτρέπει γρήγορες και συντονισμένες αντιδράσεις

Σύμφωνα με τη γαλλική αξιολόγηση που έχει κυκλοφορήσει μεταξύ κρατών-μελών, μία από τις προτάσεις προβλέπει τον περιορισμό της αυτονομίας του ύπατου εκπροσώπου της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται ακόμη και η μερική ανακατανομή αρμοδιοτήτων που σήμερα ασκούνται μέσω του παγκόσμιου δικτύου περισσότερων από 140 αντιπροσωπειών της ΕΥΕΔ.

«Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αναζητούν έναν πιο αποτελεσματικό τρόπο κοινής δράσης στη διεθνή σκηνή», σημείωσε δεύτερος αξιωματούχος. «Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος η σημερινή μορφή της ΕΥΕΔ να αμφισβητηθεί εκ θεμελίων».

Οι υποστηρικτές της μεταρρύθμισης εκτιμούν ότι σημαντικές αλλαγές μπορούν να υλοποιηθούν χωρίς τροποποίηση των ευρωπαϊκών συνθηκών. Ωστόσο, οποιαδήποτε αναθεώρηση των κανόνων λειτουργίας της υπηρεσίας θα απαιτούσε ομόφωνη έγκριση από τα 27 κράτη-μέλη, γεγονός που καθιστά τη διαδικασία πολιτικά σύνθετη.

Πολλές κυβερνήσεις έχουν εκφράσει κατ’ ιδίαν παράπονα για επικαλύψεις αρμοδιοτήτων μεταξύ της ΕΥΕΔ, των εθνικών υπουργείων Εξωτερικών και των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Συμβουλίου. Σύμφωνα με αξιωματούχους, η έλλειψη σαφούς καταμερισμού ευθυνών δημιουργεί καθυστερήσεις και μειώνει την αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής.

Οι συζητήσεις έχουν ενταθεί και εξαιτίας της στάσης της Κάγια Κάλας, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έχει διατυπώσει δημόσιες θέσεις ή προτάσεις για ζητήματα όπως οι σχέσεις με την Κίνα πριν διαμορφωθεί κοινή γραμμή από τα κράτη-μέλη.

Αυξανόμενος ανταγωνισμός μεταξύ ΕΥΕΔ και Κομισιόν

Από την έναρξη της δεύτερης θητείας της, η φον ντερ Λάιεν έχει ενισχύσει σημαντικά τον γεωπολιτικό ρόλο της Επιτροπής. Έχει προωθήσει την ιδέα μιας «γεωπολιτικής Επιτροπής», δημιούργησε για πρώτη φορά χαρτοφυλάκιο Επιτρόπου Άμυνας και έχει αναλάβει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής απάντησης στον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας.

Η Επιτροπή έχει εξετάσει ακόμη και τη δημιουργία δικής της μονάδας ανάλυσης και ανταλλαγής πληροφοριών, παρόμοιας με εκείνη που λειτουργεί ήδη στο πλαίσιο της ΕΥΕΔ, πρόταση που συναντά αντιδράσεις από την πλευρά της Κάλας.

Στο τραπέζι βρίσκεται και η οικονομική διάσταση της μεταρρύθμισης. Καθώς οι διαπραγματεύσεις για τον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ βρίσκονται σε εξέλιξη, αρκετά κράτη-μέλη ζητούν περικοπές δαπανών και απλοποίηση της γραφειοκρατίας των Βρυξελλών.

Αξιωματούχοι εκτιμούν ότι η μεταφορά ορισμένων αρμοδιοτήτων της ΕΥΕΔ σε υπηρεσίες της Επιτροπής ή του Συμβουλίου θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξοικονόμηση πόρων μέσω συγχωνεύσεων δομών και περιορισμού επικαλύψεων.

Μεταξύ των ιδεών που εξετάζονται είναι η μεταφορά της προετοιμασίας κυρώσεων και στρατιωτικών αποστολών στο Συμβούλιο της ΕΕ, ενώ η καθημερινή διαχείριση των διπλωματικών σχέσεων θα μπορούσε να υπαχθεί περισσότερο στην Επιτροπή.

Οι συζητήσεις αυτές συνδέονται επίσης με τη νέα ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας που ετοιμάζει η Επιτροπή και αναμένεται να παρουσιαστεί μέσα στο καλοκαίρι. Σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους, η αναθεώρηση της λειτουργίας της ΕΥΕΔ θεωρείται πλέον μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας προσαρμογής της Ένωσης σε ένα πιο ασταθές διεθνές περιβάλλον.

Η Κάγια Κάλας απορρίπτει τις επικρίσεις

Εκπρόσωπός της δήλωσε ότι παραμένει πλήρως προσηλωμένη στην ενίσχυση τόσο της ΕΥΕΔ όσο και της Επιτροπής, υπογραμμίζοντας ότι η αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής εξαρτάται πρωτίστως από την ενότητα των κρατών-μελών.

Παρόμοιο μήνυμα έστειλε και το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών, επικαλούμενο πρόσφατες δηλώσεις του υπουργού Ζαν-Νοέλ Μπαρό, ο οποίος υποστήριξε την ανάγκη για μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή διπλωματική υπηρεσία που θα συνεργάζεται στενά με τα κράτη-μέλη και θα σέβεται τις αρμοδιότητες κάθε θεσμού.

Και το Βερολίνο εμφανίζεται προσεκτικό στις δημόσιες τοποθετήσεις του. Γερμανός αξιωματούχος δήλωσε στους Financial Times ότι «σε έναν κόσμο που αλλάζει, η Ευρώπη χρειάζεται ισχυρότερη κοινή εξωτερική πολιτική και αποτελεσματικότερους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων».

Την ίδια ώρα, η ίδια η ΕΥΕΔ εξετάζει εσωτερικά πιθανές μεταρρυθμίσεις, αναγνωρίζοντας ότι το διεθνές περιβάλλον έχει αλλάξει δραματικά από τη δημιουργία της πριν από δεκαπέντε χρόνια.

Όπως σημειώνει ο Στέφαν Λεν, πρώην αξιωματούχος της ΕΕ και σήμερα συνεργάτης του Carnegie Europe, η συζήτηση για θεσμικές αλλαγές είναι αναπόφευκτη. «Αν εξετάσει κανείς την πορεία της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής τα τελευταία πέντε χρόνια, είναι σαφές ότι τα αποτελέσματα δεν ήταν πάντα τα επιθυμητά», τονίζει. «Η ΕΕ καλείται να προσαρμόσει τα εργαλεία και τις δομές της σε μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Το παράδοξο θα ήταν να μην το κάνει».