Παραγωγικότητα, Προσωποποιημένα Διαφορικά Χαρτοφυλάκια Δεξιοτήτων και Συστήματα Επιμόρφωσης

Με αφορμή το European Commission Country Report 2026 για την Ελλάδα, και τις επισημάνσεις του σχετικά με τη χαμηλή παραγωγικότητα της εργασίας, τα κενά δεξιοτήτων, τη χαμηλή συμμετοχή ορισμένων ομάδων στην αγορά εργασίας, τις περιφερειακές ανισότητες και την ανάγκη επιτάχυνσης της πράσινης μετάβασης, αποκτά ιδιαίτερη σημασία μια ευρύτερη συζήτηση για τους βαθύτερους παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγική δυναμική της ελληνικής οικονομίας. Οι διαπιστώσεις αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αποσπασματικά προβλήματα, αλλά ως αλληλένδετες όψεις ενός παραγωγικού και θεσμικού υποδείγματος που επηρεάζει τόσο τη λειτουργία της αγοράς εργασίας όσο και τις προοπτικές μετάβασης σε δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας.

Οι επιδράσεις της τεχνολογικής αλλαγής στην παραγωγικότητα παραμένουν αβέβαιες για δύο λόγους. Πρώτον, λόγω του χαμηλού επιπέδου ψηφιακών δεξιοτήτων σε σημαντικό τμήμα του εργατικού δυναμικού. Δεύτερον, επειδή δεν είναι ακόμη σαφές πώς θα εξελιχθούν οι ανάγκες σε υποδομές, καθώς και οι απαιτήσεις βιωσιμότητας που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη. Επιπλέον ένα σημαντικό μέρος των Ελλήνων ενδιαφέρεται για μια επαγγελματική πορεία ως επιχειρηματίες (επιχειρηματικότητα ανάγκης) και όχι εκμετάλλευσης τεχνολογικών ευκαιριών (επιχειρηματικότητα, ευκαιρίες), γεγονός που διατηρεί το παραγωγικό πρότυπο σε ένα κατακερματισμένο, χαμηλής και μεσαίας τεχνολογίας με χαμηλά επίπεδα παραγωγικότητας.

Διάγραμμα 1. Απόψεις των Ελλήνων για μια καριέρα ως επιχειρηματίας

Δεύτερον, ένα σημαντικό μέρος του ελληνικού πληθυσμού φαίνεται να αντιμετωπίζει περισσότερο πρόβλημα υπερεκπαίδευσης παρά έλλειψης δεξιοτήτων.

Διάγραμμα 2. Δείκτης υπερεκπαίδευσης σε επιλεγμένες χώρες, 2018-2022

Τρίτον, μια μεγάλη συζήτηση πρέπει να γίνει για το εργατικό δυναμικό το οποίο δεν αξιοποιείται. Ειδικότερα σήμερα, χιλιάδες άτομα παραγωγικής ηλικίας βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας βεβαίως για πολλούς λόγους (συστήματα πρωτοτυπίας, ύψος αμοιβών, κ.λπ.). Υπάρχει μάλιστα η εκτίμηση ότι στην Ελλάδα το αναξιοποίητο εργατικό δυναμικό είναι περίπου 20% υψηλότερο σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, γεγονός που δημιουργεί μια σημαντική, αλλά αδρανή, δεξαμενή ανθρώπινου δυναμικού (Διάγραμμα 3). Βεβαίως γνωρίζουμε ότι ένα μέρος του είναι στον ανεπίσημο τομέα, όμως το πρόβλημα παραμένει. Εάν δεν καταβάλουμε κάθε προσπάθεια να αυξήσουμε την συμμετοχή της εργασίας οι ρυθμοί μεγέθυνσης θα αρχίσουν να υποφέρουν.

Διάγραμμα 3. Ποσοστό αδράνειας στην ελληνική αγορά εργασίας (2022)

Από το διάγραμμα προκύπτει ότι το υψηλότερο ποσοστό αδράνειας εμφανίζεται στις γυναίκες. Ως προς το εκπαιδευτικό επίπεδο, και στα δύο φύλα η υψηλότερη αδράνεια παρατηρείται στα άτομα με βασική εκπαίδευση, ενώ ακολουθούν τα άτομα με μέση εκπαίδευση. Αντιθέτως, η χαμηλότερη αδράνεια καταγράφεται στους κατόχους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Εάν προστεθεί και το ενδεχόμενο επενδυτικής δραστηριότητας που χαρακτηρίζεται από αναλογικά μικρότερη σχέση επενδύσεων και απασχόλησης, τότε διαμορφώνονται οι προϋποθέσεις για το φαινόμενο της ανάπτυξης χωρίς αντίστοιχη δημιουργία θέσεων εργασίας, δηλαδή του jobless growth.

Η επέκταση του τομέα των υπηρεσιών, τόσο στην ελληνική οικονομία όσο και στις ανεπτυγμένες οικονομίες γενικότερα, δεν συνεπάγεται ότι η αγορά εργασίας μπορεί να απορροφά εύκολα άτομα χαμηλών εκπαιδευτικών προσόντων ή περιορισμένων δεξιοτήτων. Ενδεχομένως συμβαίνει το αντίθετο: η ζήτηση μετατοπίζεται προς άτομα με ικανοποιητικά ή υψηλά προσόντα, ενώ εργαζόμενοι χαμηλότερων προσόντων παραγκωνίζονται από άτομα υψηλότερης εκπαίδευσης. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως displacement effect, εντείνει τα προβλήματα απορρόφησης εργατικού δυναμικού και συνδέεται με την ευρύτερη συζήτηση περί ελλείψεων ταλέντου, δηλαδή talent shortages.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ένα βασικό ζήτημα για την επιμόρφωση είναι η σταδιακή αναβάθμιση του εργατικού δυναμικού σε όρους απαιτούμενων δεξιοτήτων. Για τον λόγο αυτό προτείνεται η ανάπτυξη διαφοροποιημένων χαρτοφυλακίων γνώσεων και δεξιοτήτων.

Η έννοια του «διαφοροποιημένου χαρτοφυλακίου δεξιοτήτων» και πολύ περισσότερο «προσωποποιημένων χαρτοφυλακίων» με αναπτυξιακή καθοδήγηση ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις της τεχνολογικής μεταβολής αντλείται τόσο από τη συζήτηση για τις δεξιότητες απασχολησιμότητας όσο και από την ανάγκη διευκόλυνσης της επαγγελματικής κινητικότητας και της ένταξης ευάλωτων κοινωνικών ομάδων στην αγορά εργασίας. Ένα τέτοιο χαρτοφυλάκιο συγκεντρώνει τις κρίσιμες δεξιότητες ανά οικογένεια επαγγελμάτων και ανά κλάδο, καθώς και οριζόντιες δεξιότητες ευρείας εφαρμογής, όπως οι ψηφιακές δεξιότητες, μέσα από πιστοποιημένες επιμορφωτικές διαδικασίες. Μάλιστα προσαρμόζεται στις ανάγκες του κάθε πολίτη και δεν αποτελεί τη συνηθισμένη οδό που φτιάχνονται δομές που υποδέχονται ετερογενείς ανάγκες πολιτών.

Η προσέγγιση αυτή εμπνέεται από την κοινωνική διαδικασία της μάθησης και της προσωπικής δέσμευσης σε αυτήν. Κατά την εκτέλεση επαγγελματικών καθηκόντων, τα άτομα αντλούν από τις νοητικές και πρακτικές τους «εργαλειοθήκες» διαφορετικά επίπεδα γνώσεων, δεξιοτήτων και εξειδίκευσης. Επομένως, τα διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια δεξιοτήτων στην εκπαίδευση ενηλίκων λειτουργούν ως ένας τρόπος μίμησης των πραγματικών κοινωνικών διαδικασιών εφαρμογής της γνώσης και των δεξιοτήτων στην εργασία. Ταυτόχρονα, μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση χρόνιων προβλημάτων, όπως η αντιστοίχιση των κατάλληλων ατόμων με τις κατάλληλες θέσεις εργασίας και η ομαλότερη μετάβαση από την εκπαίδευση στην απασχόληση υπό συνθήκες μείωσης του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού.

Για τη δημιουργία τέτοιων χαρτοφυλακίων αποτελεσματικής παροχής υπηρεσιών επιμόρφωσης είναι αναγκαία η ύπαρξη νέων πιστοποιημένων και άρτια οργανωμένων δομών δια βίου μάθησης και κατάρτισης μακριά από τις υπάρχουσες παραδοσιακές δομές. Πάνω απ’ όλα όμως η έννοια της θα πρέπει να γίνει αποδεκτή από τους δημόσιους διαχειριστές των σχετικών κονδυλίων ακόμα και εάν αυτό θα συνεπαγόταν ριζική μεταβολή όλου του συστήματος παρεχόμενης επιμόρφωσης κλείνοντας τις κεκρόπορτες διαρροών και αναποτελεσματικότητας στη διάθεση των αναπτυξιακών πόρων.

Ένα σύστημα χρηματοδότησης της επιμόρφωσης που διατηρείται στην Ελλάδα μέχρι σήμερα επί τέσσερις δεκαετίες κλείνει τον κύκλο ζωής του δίνοντας την θέση του σε ένα νέο με πολύ πιο απαιτητικές δυνατότητες.

Η Ελλάδα δεν θα πρέπει να βρεθεί εκτός του νέου τεχνολογικού κύματος εξαιτίας της διαθεσιμότητας κατάλληλου ανθρώπινου δυναμικού ή απουσία σχετικών αποφάσεων.

*Παναγιώτης Ε. Πετράκης, Ομ. Καθηγητής ΕΚΠΑ – Άννα-Μαρία Κανζόλα, Ερευνήτρια, e-Learning ΕΚΠΑ