Οι συντάξεις χηρείας προσφέρουν το πιο εύγλωττο παράδειγμα μιας μικροπολιτικής αδράνειας. Η κοινωνική ασφάλιση προϋποθέτει στιβαρές πολιτικές αποφάσεις, αφού αφορά τις ζωές όλων μας. Όταν λαμβάνεται ένα νομοθετικό μέτρο, αυτό πρέπει να γίνεται εν πλήρει γνώσει της αναγκαιότητάς του, καθώς και με την ισχυρή βούληση να εφαρμοστεί άμεσα, όπως επιβάλλεται σ’ ένα κράτος δικαίου (σεβασμός αρχής της νομιμότητας). Law shopping δεν υφίσταται, για τους κανόνες αναγκαστικού δικαίου, ούτε για την ίδια τη διοίκηση. Ο ανεφάρμοστος νόμος είναι ικανός να απονομιμοποιήσει την όλη νομοθετική διαδικασία. Θέτει εν αμφιβόλω το ίδιο το νομικό εποικοδόμημα. Κατεδαφίζει κάθε εμπιστοσύνη του πολίτη απέναντι τόσο στην κρατική εξουσία, όσο και σ’ ένα προστατευτικό θεσμό.
Αν ένα πολιτικό κόμμα ως κυβέρνηση «κληρονομήσει» ένα μέτρο που υιοθέτησε η προηγούμενη κυβερνητική πλειοψηφία και δεν επιθυμεί την εφαρμογή του, τότε προβαίνει, πολύ απλά, άμεσα στην αντικατάστασή / κατάργησή του. Αυτή είναι η κανονική κοινοβουλευτική οδός σε μια δημοκρατία. Δεν νοείται κυβέρνηση να διατηρεί «εν υπνώσει» μέτρα που δεν κρίνει ορθά, αλλά ταυτόχρονα δεν τολμά να τροποποιήσει. Ή ακόμη χειρότερα δεν αποφασίζει να τα εφαρμόσει από φόβο είσπραξης της εκλογικής δυσαρέσκειας. Κι αυτό επί σειρά ετών. Με τη χρονική παράταση, το πρόβλημα όχι μόνο δεν ατονεί, αλλά διογκώνεται σε βαθμό μη εύκολα διαχειρίσιμο. Από την άλλη, κρατά σε ομηρία όλους εκείνους στους οποίους το μέτρο θα έπρεπε να έχει εφαρμοστεί, αλλά δεν εφαρμόζεται.
Το ερώτημα στο οποίο θα πρέπει να απαντήσει η διοίκηση, όταν κάποτε αποφασίσει να εφαρμόσει μια «αδρανοποιημένη» περικοπή σύνταξης, είναι αν θα προβεί σε αυτήν από εδώ και στο εξής (ex nunc) ή αν θα το επιχειρήσει αναδρομικά (ex tunc). Βέβαια, υπάρχει κι η επιλογή της παντελούς κατάργησης του περιορισμού. Τα πράγματα περιπλέκονται έτι περισσότερο αν το περιοριστικό μέτρο εφαρμόστηκε σε μια κατηγορία συνταξιούχων, ενώ γι’ άλλη μεγάλη κατηγορία έμεινε ανεφάρμοστο. Για την ευνοηθείσα κατηγορία, η μεν μη εφαρμογή της διάταξης έχει δημοσιονομικό κόστος, η δε εφαρμογή της πολιτικό, αφού θα σήμαινε επιστροφή χρημάτων. Κι όλα αυτά γιατί η κυβέρνηση έκρινε ότι θα απέφευγε, κατά τρόπο μυωπικό, το δίλημμα, μεταθέτοντάς το στο απώτερο μέλλον. Με τέτοιες τακτικές, κανείς πείθεται ότι το λεγόμενο πρόβλημα της βιωσιμότητας του ασφαλιστικού μας συστήματος, που κατά καιρούς προβάλλεται έντονα, δεν είναι μόνο οικονομικό.
Όλα τα ανωτέρω δυστυχώς τα βιώνουμε με τις συντάξεις χηρείας. Ειδικότερα, κατά το νόμο, το ποσοστό της σύνταξης του επιζώντος συζύγου, ανέρχεται στο 70% επί του ποσού της σύνταξης που δικαιούται ή που θα είχε δικαιωθεί ο θανών σύζυγος (άρθρο 19 ν. 4611/19 που τροποποίησε το άρθρο 12, παρ. 4 ν. 4387/16). Μετά την πάροδο της τριετίας από την πρώτη του επομένου του θανάτου μήνα, αν ο επιζών σύζυγος εργάζεται ή αυτοαπασχολείται ή λαμβάνει σύνταξη από οποιαδήποτε άλλη πηγή, προβλέπεται μείωση κατά 50% του ποσού της σύνταξής του (δηλαδή, μείωση από το 70% στο 35% της σύνταξης) (άρθρο 12, παρ. 5 του ν. 4387/2016, όπως τροποποιήθηκε από τα άρθρα 19, παρ. 4 ν. 4611/19 και 234, παρ. 1 του ν. 4389/2016), η οποία δεν μπορεί να υπολείπεται των κατώτατων ορίων (άρθρο 19, παρ. 4 ν. 4611/2019).
Η κυβέρνηση, ενώ εφάρμοσε την προβλεπόμενη περικοπή στους συνταξιούχους χηρείας του δημοσίου τομέα, την παρέλειψε για τους συνταξιούχους του ιδιωτικού. Η διατύπωση του νόμου από μόνη της δεν είχε προσχωρήσει σε καμία τέτοια διάκριση. Ειδικότερα, ο ν. 4387/2016 προέβλεπε την περικοπή των συντάξεων χηρείας κατά 50% για όλους τους συνταξιούχους του ιδιωτικού και δημοσίου τομέα. Η περικοπή εφαρμόστηκε από 2019 μόνο για τις συντάξεις του Δημοσίου και του ΟΓΑ (περίπου 12.000 συντάξεις). Οι συντάξεις του ιδιωτικού τομέα δεν εθίγησαν. Οι συνταξιούχοι του συνέχισαν να λαμβάνουν το 70% της σύνταξής τους.
Η ανωτέρω ανεφάρμοστη για μια κατηγορία συνταξιούχων διάταξη θέτει υπό συζήτηση δύο επιμέρους θέματα : αν οι ρυθμίσεις του ν. 4387/2016 ήταν, ανεξάρτητα της εφαρμογής τους ή μη, ορθές και πώς θα μπορούσαμε να διορθώσουμε την κυβερνητική αβελτηρία. Κατ’ αρχάς, οι ρυθμίσεις θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν θετικά σ’ ένα θεσμικό περιβάλλον επάρκειας των συντάξεων που δεν είναι η περίπτωσή μας. Σ’ ένα σύστημα ιδιαίτερα χαμηλών ποσοστών, οποιαδήποτε περαιτέρω μείωση, όσο δικαιολογημένη κι αν φαίνεται, είναι τελικά απαράδεκτη. Ο όποιος εξορθολογισμός δεν μπορεί να θίξει την αξιοπρεπή διαβίωση των συνταξιούχων. Κατά δεύτερο λόγο, όσον αφορά την εφαρμογή της ισχύουσας διάταξης, επιβάλλεται να μην υποστούν οι ίδιοι οι συνταξιούχοι το κόστος της αδράνειας της διοίκησης και του νομοθέτη. Επομένως, θα πρέπει ο νόμος να καταργηθεί αναδρομικά. Άρα, να επιστραφούν τα ποσά από όσους παρακρατήθηκαν -και μάλιστα εντόκως-, και να μην υποστούν καμία παρακράτηση όσοι συνέχισαν να λαμβάνουν όλο αυτό το διάστημα ακέραιες και τις δύο συντάξεις. Για το μέλλον, ας έχουμε υπόψη μας ότι όποια μεταρρύθμιση κι αν επιχειρήσει μια κυβέρνηση, δεν πρέπει να προσδοκάμε από αυτή κανένα θετικό αποτέλεσμα, αν την υπονομεύσει η ίδια κατά την εφαρμογή της.
Εξάλλου, η ίδια αβεβαιότητα λόγω της μη εφαρμογής ισχύουσας διάταξης συντηρείται, εδώ και χρόνια, και γι’ ένα άλλο ζήτημα, εκείνο της τύχης της εθνικής σύνταξης σε περίπτωση σώρευσης συντάξεων είτε από διαφορετικά δικαιώματα (γήρατος και χηρείας), είτε από ίδιο δικαίωμα (δύο συντάξεις γήρατος). Σύμφωνα με το άρθρο 7, παρ. 5 του ν. 4387/2016, σε περίπτωση σώρευσης περισσοτέρων δικαιωμάτων σύνταξης στο ίδιο πρόσωπο, ρητώς ορίζεται, ότι χορηγείται μία εθνική σύνταξη. Ο κανόνας αυτός εφαρμόζεται ανεξαρτήτως της προέλευσης του συνταξιοδοτικού δικαιώματος, δηλαδή ανεξαρτήτως αν οι συντάξεις είναι εξ ιδίου δικαιώματος ή κατά μεταβίβαση, και σε οποιονδήποτε συνδυασμό σώρευσης (δύο συντάξεις ίδιας αιτίας ή σύνταξη γήρατος και αναπηρίας/σύνταξη γήρατος και θανάτου/σύνταξη αναπηρίας και θανάτου). Τον κανόνα αυτό επιβεβαίωσε, λόγω αδιάστικτης γραμματικής διατύπωσης της σχετικής διάταξης, και το ΣτΕ 7μ. 699/2026. Ομοίως, το ζήτημα αυτό θα πρέπει να λυθεί με βάση το χαμηλό επίπεδο των συντάξεων που ούτε από τη φτώχεια προστατεύουν (χαμηλές συντάξεις) ούτε εγγυώνται, σε ικανοποιητικό βαθμό, το κεκτημένο επίπεδο διαβίωσης (μεσαίες και ανώτερες συντάξεις). Συνεπώς, η πιο πρόσφορη λύση θα πρέπει να είναι η κατάργηση της σχετικής απαγόρευσης, ώστε να καταβάλλεται και δεύτερη εθνική σύνταξη σε συνταξιούχους με σύνταξη χηρείας και γήρατος ή αναπηρίας.
Ο Άγγελος Στεργίου είναι Ομότιμος Καθηγητής Νομικής ΑΠΘ
