Η συμφωνία ΕΕ-Mercosur, η νέα ΚΑΠ και η πίεση του διεθνούς ανταγωνισμού δοκιμάζουν ένα μοντέλο δεκαετιών, που στήριξε την αγροτική παραγωγή αλλά σήμερα αμφισβητείται όσο ποτέ τόσο από τους αγρότες όσο και από τα αγροτικά λόμπι.
Από τις πρώτες δεκαετίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης, οι αγρότες υπήρξαν μια από τις πιο ισχυρές και οργανωμένες κοινωνικές ομάδες της ηπείρου. Κάθε φορά που οι Βρυξέλλες επιχειρούσαν να αλλάξουν τους κανόνες του παιχνιδιού, από τις επιδοτήσεις έως την εμπορική πολιτική, τα τρακτέρ στους δρόμους λειτουργούσαν ως πολιτικό μήνυμα με άμεσο αντίκτυπο.
Στο επίκεντρο βρίσκεται το μέλλον της ΚΑΠ, που απορροφά περίπου το ένα τρίτο του κοινού ευρωπαϊκού προϋπολογισμού
Η εικόνα αυτή επανήλθε με ένταση τον Δεκέμβριο, όταν, όπως καταγράφουν οι FT, αγρότες διαδήλωσαν στη βελγική πρωτεύουσα, αντιδρώντας στη συμφωνία ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις χώρες της Mercosur. Για πολλούς παραγωγούς βοείου κρέατος, γαλακτοκομικών και πουλερικών, η συμφωνία αυτή ισοδυναμεί με χρεοκοπία.
Οι αγροτικές ομάδες προειδοποιούν ότι οι εμπορικές συμφωνίες και άλλες μεταρρυθμίσεις απειλούν την επισιτιστική ασφάλεια της Ευρώπης σε μια εποχή αυξανόμενου γεωπολιτικού κινδύνου και ακριβώς τη στιγμή που οι αγρότες δέχονται ακόμη μεγαλύτερη πίεση καθώς η κρίση του Κόλπου αυξάνει τις τιμές των καυσίμων και των λιπασμάτων.
Αυτή τη φορά, όμως, οι Βρυξέλλες δεν έκαναν πλήρη υποχώρηση. Παρά την πίεση των αγροτικών λόμπι, η εμπορική συμφωνία τέθηκε σε προσωρινή ισχύ την 1η Μαΐου, έπειτα από οριακή έγκριση των κρατών-μελών και με παραχωρήσεις που στόχευαν στον περιορισμό των αντιδράσεων. Η εξέλιξη αυτή θεωρήθηκε από αρκετούς παρατηρητές ως ένδειξη ότι η παραδοσιακή ισχύς των ευρωπαίων αγροτών αρχίζει να φθίνει ή, τουλάχιστον, ότι δεν μπορεί πλέον να μπλοκάρει κάθε στρατηγική επιλογή της ΕΕ.
Στο δρόμο για τη νέα ΚΑΠ
Στην πραγματικότητα, η αντιπαράθεση για τη Mercosur είναι μόνο ένα επεισόδιο σε μια πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση. Στο επίκεντρο βρίσκεται το μέλλον της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, του συστήματος επιδοτήσεων που απορροφά περίπου το ένα τρίτο του κοινού ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
Η ΚΑΠ δημιουργήθηκε το 1962, σε μια Ευρώπη που προσπαθούσε ακόμη να ξεπεράσει τις ελλείψεις τροφίμων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στόχος της ήταν να εγγυηθεί την αυτάρκεια της ηπείρου, στηρίζοντας τις τιμές, επιδοτώντας την παραγωγή και προστατεύοντας τους ευρωπαίους παραγωγούς από τον διεθνή ανταγωνισμό, κάτι που στην πορεία το πέτυχε.
Για δεκαετίες, το μοντέλο λειτούργησε. Η ανάπτυξη του κλάδου των λιπασμάτων, των φυτοφαρμάκων και της επιστήμης των καλλιεργειών αύξησε θεαματικά την παραγωγικότητα. Η Ευρώπη μετατράπηκε σε ήπειρο πλεονασμάτων.
«Βουνά βουτύρου» και «λίμνες κρασιού»
Ωστόσο, μέχρι τη δεκαετία του 1980, το σύστημα παρήγαγε περισσότερα από όσα μπορούσε να καταναλώσει, με τις Βρυξέλλες να αγοράζουν τεράστιες ποσότητες πλεονάζοντος προϊόντος για να στηρίξουν τις τιμές, δημιουργώντας τα περίφημα «βουνά βουτύρου» και τις «λίμνες κρασιού».
Ωστόσο, μέχρι τη δεκαετία του 1980, με τις Βρυξέλλες να αγοράζουν πλεονάζοντα τρόφιμα για να στηρίξουν τις τιμές. Αυτή ήταν η εποχή των «βουνών βουτύρου» και των «λιμνών κρασιού».
Αντί να καταργηθεί, το σύστημα προσαρμόστηκε. Εισήχθησαν ποσοστώσεις παραγωγής, ενώ αργότερα οι επιδοτήσεις αποσυνδέθηκαν σταδιακά από τον όγκο παραγωγής και συνδέθηκαν περισσότερο με την κατοχή γης και την τήρηση περιβαλλοντικών όρων.
Οι αγρότες κλήθηκαν να γίνουν όχι μόνο παραγωγοί, αλλά και διαχειριστές γης, επιχειρηματίες, εξαγωγείς και φορείς τοπικής ταυτότητας. Προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας, όπως το κρασί, τα τυριά και τα προστατευόμενα προϊόντα ονομασίας προέλευσης, έγιναν μέρος μιας νέας ευρωπαϊκής αγροτικής στρατηγικής.
Οι αντιφάσεις
Το αποτέλεσμα είναι αντιφατικό. Από τη μία πλευρά, η ΕΕ παραμένει αγροδιατροφική υπερδύναμη. Το 2025 το εμπορικό πλεόνασμα του αγροδιατροφικού τομέα έφτασε τα 50 δισ. ευρώ, ενώ οι εξαγωγές ανήλθαν σε ιστορικό υψηλό, στα 238,4 δισ. ευρώ.
Από την άλλη πλευρά, το ίδιο σύστημα εξακολουθεί να προστατεύει μικρές και συχνά λιγότερο ανταγωνιστικές εκμεταλλεύσεις από τις πιέσεις της αγοράς. Αυτό, όπως αναφέρουν και οι FT, έχει επίσης βοηθήσει στην εδραίωση της πολιτικής επιρροής των αγροτών. Σε πολλές χώρες της ΕΕ, οι αγροτικές κοινότητες παραμένουν ένα σημαντικό εκλογικό σώμα και οι κυβερνήσεις διστάζουν να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις που απειλούν τα μέσα διαβίωσης.
Τα αντίποινα
Η εμπορική πολιτική αποκαλύπτει αυτή την αδυναμία με τον πιο καθαρό τρόπο. Όταν η ΕΕ επιβάλλει μέτρα κατά άλλων μεγάλων οικονομιών, όπως συνέβη με τους δασμούς στα κινεζικά ηλεκτρικά οχήματα, το Πεκίνο οι απαντήσεις συχνά στοχεύουν ευρωπαϊκά αγροτικά προϊόντα όπως το χοιρινό, γαλακτοκομικά, κονιάκ, τομείς που συνδέονται στενά με τις αγροτικές οικονομίες και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές.
Η γεωργία είναι συχνά το σημείο όπου τα αντίποινα γίνονται πρώτα, επειδή εκεί ασκείται η μεγαλύτερη πολιτική πίεση και οι κυβερνήσεις φοβούνται το πολιτικό κόστος των αγροτικών αντιδράσεων.
Ανοίγει η πόρτα στον ανταγωνισμό
Η συμφωνία με τη Mercosur συμπυκνώνει αυτή την ένταση, η οποία δημιουργεί μια ζώνη ελεύθερων συναλλαγών με οικονομία 25 τρισ. ευρώ.
Το άνοιγμα των αγορών ενδέχεται να ωφελήσει τμήματα της ευρωπαϊκής οικονομίας, αλλά εκθέτει επίσης ορισμένα από τα πιο προστατευμένα και πολιτικά ευαίσθητα τμήματα της γεωργίας στον ανταγωνισμό από χώρες όπως η Βραζιλία και η Αργεντινή, όπου το κόστος παραγωγής είναι χαμηλότερο και η γεωργία λειτουργεί σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Σύμφωνα με οικονομολόγους, η συμφωνία αναμένεται να ενισχύσει τις εξαγωγές της ΕΕ κατά 50 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως έως το 2040,. Ωστόσο, οι εξαγωγές τροφίμων και αγροτικών προϊόντων θα φτάσουν μόνο το 1 δισεκατομμύριο ευρώ από αυτό το ποσό.
Την ίδια στιγμή, οι ευρωπαίοι παραγωγοί βοείου κρέατος, πουλερικών και ζάχαρης φοβούνται ότι θα είναι οι μεγάλοι χαμένοι, ενώ άλλοι κλάδοι, όπως το κρασί, τα οινοπνευματώδη και τα προστατευόμενα τρόφιμα, ενδέχεται να ωφεληθούν.
Όμως, το ερώτημα τώρα είναι τι συμβαίνει όταν η προστασία που απολάμβαναν οι αγρότες εδώ και δεκαετίες αποδυναμωθεί. Οι αγροτικές οργανώσεις υποστηρίζουν ότι οι επιδοτήσεις είναι απαραίτητες επειδή ο κλάδος τους είναι μοναδικός, τόσο ως προς τον ρόλο που διαδραματίζει στη στρατηγική αυτονομία όσο και ως προς την έκθεσή του σε εξωτερικούς κινδύνους.
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η οποία εκτόξευσε τις τιμές των τροφίμων, και τώρα ο πόλεμος στο Ιράν, ο οποίος έχει συγκλονίσει τις αγορές λιπασμάτων, έχουν ενισχύσει αυτό το επιχείρημα.
Όταν το κόστος του ντίζελ, των λιπασμάτων και των ζωοτροφών αυξάνεται απότομα, οι μικρότερες εκμεταλλεύσεις βρίσκονται πρώτες στο χείλος της κατάρρευσης.
Η αγροτική ταυτότητα της Ευρώπης
Οι μικρότερες αγροτικές εκμεταλλεύσεις θεωρούνται επίσης από τις βιομηχανικές ομάδες ως κεντρικής σημασίας για την αγροτική ταυτότητα της Ευρώπης.
Αγροτικοί οργανισμοί όπως το μεγαλύτερο αγροτικό λόμπι της Ιταλίας, το Coldiretti, υποστηρίζουν ότι αυτές οι εκμεταλλεύσεις στηρίζουν όχι μόνο τις τοπικές οικονομίες, αλλά και τα τοπία, τις παραδόσεις και τις διατροφικές κουλτούρες που καθορίζουν μεγάλο μέρος της ηπείρου.
Για παράδειγμα όταν ένας καταναλωτής αγοράζει Parmigiano Reggiano ή ζαμπόν Πάρμας, δεν πληρώνει μόνο για το τρόφιμο, αλλά για την προέλευση, τη μέθοδο παραγωγής και την ιστορία του.
Οι υποστηρικτές του ισχύοντος συστήματος υποστηρίζουν ότι η ΚΑΠ διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη διατήρηση αυτού του μοντέλου, συμβάλλοντας στη διατήρηση της βιωσιμότητας αυτών των αγροκτημάτων και στη διατήρηση μιας μορφής γεωργίας που συνδέεται με τον τόπο αλλά και με την παραγωγή.
Μάλιστα, ορισμένοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι ο κίνδυνος για την επισιτιστική ασφάλεια είναι υπερεκτιμημένος. Πρόσφατες μελέτες του Κοινού Κέντρου Ερευνών της ΕΕ δείχνουν ότι εάν καταργηθεί η ΚΑΠ, η αγροτική παραγωγή θα μειωθεί μόνο κατά λίγο πάνω από 5%.
Μειώνονται τα αγροκτήματα στην ΕΕ
Ωστόσο, η πραγματικότητα αλλάζει ήδη. Ο αριθμός των αγροκτημάτων στην ΕΕ μειώθηκε από 14,4 εκατομμύρια το 2005 σε 8,8 εκατομμύρια το 2023, ενώ η συνολική γεωργική γη παρέμεινε περίπου σταθερή. Η μεγάλη πλειονότητα της μείωσης, σχεδόν το 90% αφορά εκμεταλλεύσεις μικρότερες των πέντε εκταρίων.
Στη νότια Ευρώπη, ιδίως στην Ισπανία και την Πορτογαλία, η τάση αυτή παίρνει νέα μορφή. Θεσμικοί επενδυτές, ιδιωτικά κεφάλαια και συνταξιοδοτικά ταμεία αποκτούν αγροτική γη, βλέποντας στις μόνιμες καλλιέργειες, όπως οι ελιές, τα αμύγδαλα και τα εσπεριδοειδή, μια ελκυστική επένδυση. Σύμφωνα με στοιχεία από την παγκόσμια εταιρεία συμβούλων ακινήτων CBRE, πάνω από 4,2 δισ. ευρώ επενδύθηκαν στην ιβηρική αγροτική βιομηχανία μεταξύ 2022 και 2024, με τους θεσμικούς επενδυτές να αντιπροσωπεύουν περίπου το μισό ποσό.
Οι υποστηρικτές αυτής της εξέλιξης μιλούν για αναγκαίο εκσυγχρονισμό. Οι μεγαλύτερες μονάδες μπορούν να επενδύσουν σε άρδευση, μηχανοποίηση, νέα συστήματα φύτευσης, τεχνολογία και drones. Μπορούν να μειώσουν το κόστος, να αυξήσουν την παραγωγικότητα και να ανταγωνιστούν ισχυρότερους διεθνείς παίκτες. Οι επικριτές, όμως, βλέπουν τον κίνδυνο απώλειας ενός ευρωπαϊκού τρόπου ζωής, όπου η γεωργία δεν είναι απλώς παραγωγή, αλλά δεσμός με τον τόπο.
