Δεν αρκεί να κλείσουμε τα κινητά

Οι νέες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για την προστασία των ανηλίκων δείχνουν ότι η συζήτηση γύρω από τα παιδιά και την τεχνολογία έχει περάσει σε μια νέα φάση. Για χρόνια το κυρίαρχο ερώτημα ήταν αν τα παιδιά χρησιμοποιούν υπερβολικά τα κινητά τηλέφωνα και αν η παρουσία τους πρέπει να περιοριστεί στο σχολείο. Η συζήτηση αυτή παραμένει σημαντική, αλλά πλέον γνωρίζουμε ότι δεν αρκεί.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στη συσκευή που κρατά ένα παιδί στα χέρια του. Βρίσκεται σε ένα ολόκληρο ψηφιακό οικοσύστημα, το οποίο έχει σχεδιαστεί ώστε να διεκδικεί διαρκώς την προσοχή του χρήστη, να αυξάνει τον χρόνο παραμονής στις πλατφόρμες και να αξιοποιεί αλγοριθμικά συστήματα που συχνά δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη την ηλικία, την ψυχολογία και τις ανάγκες των παιδιών.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση μετακινεί πλέον το επίκεντρο της συζήτησης. Δεν εξετάζει μόνο πώς θα προστατευθούν οι ανήλικοι από ακατάλληλο περιεχόμενο, αλλά και πώς θα αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται οι ίδιες οι ψηφιακές υπηρεσίες.

Η νέα αυτή προσέγγιση βασίζεται στην αρχή της «ασφάλειας εκ σχεδιασμού» (safety by design): η προστασία των παιδιών δεν πρέπει να προστίθεται εκ των υστέρων, αλλά να αποτελεί βασικό στοιχείο του σχεδιασμού κάθε ψηφιακής υπηρεσίας.

Οι κίνδυνοι δεν προκύπτουν μόνο από το περιεχόμενο που μπορεί να συναντήσει ένας ανήλικος στο διαδίκτυο. Συνδέονται επίσης με μηχανισμούς όπως η ατέρμονη κύλιση περιεχομένου, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και οι αλγόριθμοι που μπορούν να ενισχύσουν την υπερβολική χρήση ή να οδηγήσουν τους χρήστες σε ολοένα πιο ακραίες επιλογές περιεχομένου.

Η εξέλιξη αυτή έρχεται μετά τον Digital Services Act, ο οποίος αποτέλεσε σημαντικό βήμα στη ρύθμιση των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών και στην αντιμετώπιση συστημικών κινδύνων που αφορούν ιδιαίτερα τους ανηλίκους.

Παράλληλα, η Ευρώπη εξετάζει λύσεις όπως η αξιόπιστη επαλήθευση ηλικίας. Η πρόκληση είναι σύνθετη: πρέπει να προστατευθούν αποτελεσματικά τα παιδιά χωρίς να δημιουργηθούν νέοι κίνδυνοι για την ιδιωτικότητα ή δυσανάλογοι περιορισμοί στα δικαιώματα των πολιτών.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι καμία μεμονωμένη λύση δεν επαρκεί. Η απαγόρευση των κινητών στα σχολεία, τα εργαλεία γονικού ελέγχου ή η επαλήθευση ηλικίας μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δεν αντιμετωπίζουν από μόνα τους το βαθύτερο ζήτημα: την ταχύτητα με την οποία η ψηφιακή τεχνολογία εξελίχθηκε σε σχέση με την ικανότητα της κοινωνίας να κατανοήσει και να ρυθμίσει τις επιπτώσεις της.

Η Ελλάδα έχει μπροστά της μια σημαντική ευκαιρία. Δεν πρέπει να περιοριστεί στην εφαρμογή ευρωπαϊκών αποφάσεων, αλλά μπορεί να διαμορφώσει μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική για την ψηφιακή παιδική ηλικία.

Μια τέτοια στρατηγική θα πρέπει να περιλαμβάνει εκπαίδευση γονέων και εκπαιδευτικών, ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας στα σχολεία, επιστημονική παρακολούθηση των επιπτώσεων της χρήσης των συσκευών και ενεργή συμμετοχή στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Το ζήτημα, άλλωστε, δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Η υπερβολική χρήση των έξυπνων συσκευών επηρεάζει τις οικογενειακές σχέσεις, την επικοινωνία, την παραγωγικότητα, την ικανότητα συγκέντρωσης και τον δημόσιο διάλογο. Η προστασία των παιδιών αποτελεί την πρώτη γραμμή μιας ευρύτερης συζήτησης: ποιο ψηφιακό περιβάλλον θέλουμε να δημιουργήσουμε ως κοινωνία.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα παιδιά θα χρησιμοποιούν τεχνολογία. Αυτό είναι πλέον αναπόφευκτο. Το ερώτημα είναι αν η τεχνολογία θα συνεχίσει να ανταγωνίζεται την ανθρώπινη προσοχή ή αν θα σχεδιαστεί ώστε να υπηρετεί την ανάπτυξη, την ψυχική υγεία και την κοινωνική συνοχή.

Η Ευρώπη έχει ανοίξει αυτή τη συζήτηση. Η Ελλάδα πρέπει να συμμετάσχει ενεργά στη διαμόρφωση της επόμενης ημέρας.

*O Δρ. Μιχάλης Kρητικός είναι Κύριος Ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και Επίκουρος Καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών