Τον Καναδά ως συνδεδεμένο μέλος της ΕΕ θα ήθελε να δει η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, κατά τη διάρκεια της ομιλίας της για την κατάσταση της Ένωσης το 2026.
Η Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ρομπέρτα Μέτσολα, Μαλτέζα ευρωβουλευτής του κεντροδεξιού κόμματος της φον ντερ Λάιεν, έσπευσε να στηρίξει την ιδέα. Άφησε να εννοηθεί ότι η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία –οι οποίες, όπως η Μάλτα και ο Καναδάς, είναι χώρες της Κοινοπολιτείας– θα μπορούσαν επίσης να είναι υποψήφιες για την υπό διαμόρφωση κατηγορία της σύνδεσης με την ΕΕ.
Αν και δυνητικά ελκυστική, η ιδέα δεν είναι ούτε απλή ούτε εύκολα κατανοητή εκτός των πολιτικών κύκλων της ΕΕ. Προς το παρόν, αποτελεί απλώς ένα… πολιτικό σύνθημα.
Το πλησιέστερο υφιστάμενο μοντέλο είναι ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος (ΕΟΧ), στον οποίο συμμετέχουν η Νορβηγία, η Ισλανδία και το μικροσκοπικό Λιχτενστάιν, ως μέσο πρόσβασης στην ενιαία αγορά και τον ρυθμιστικό χώρο της Ευρώπης.
Τι θα σήμαινε η ιδιότητα του συνδεδεμένου μέλους της ΕΕ;
Η πρόταση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητή ως μια πρόσκληση για τον σχεδιασμό ενός νέου πλαισίου βαθύτερων σχέσεων μεταξύ της ΕΕ και των έμπιστων εταίρων της, αναφέρει το Politico.
Τι θα μπορούσε να είναι αυτό; Κάτι βαθύτερο από μια συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών αλλά και λιγότερο απαιτητικό πολιτικά από την πλήρη ένταξη στην ΕΕ. Δυνητικά αρκετά ευρύ, ώστε να καλύπτει το εμπόριο, την άμυνα, την ενέργεια, την τεχνητή νοημοσύνη, την έρευνα και την εκπαίδευση.
Αυτό πιθανότατα θα απαιτούσε χρόνια συζητήσεων. Για παράδειγμα, ορισμένες υποψήφιες προς ένταξη χώρες στην ΕΕ, όπως η Τουρκία, διαπραγματεύονται για δεκαετίες χωρίς να πλησιάσουν στην ένταξη.
Η φράση «συνδεδεμένο μέλος» μπορεί να ακούγεται σαν ένα καθιερωμένο σκαλοπάτι στην κλίμακα ένταξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά στ’ αλήθεια πρόκειται για μια πολιτική έννοια χωρίς νομικό καθεστώς, προς το παρόν.
Ωστόσο, αυτή η ιδέα έχει κερδίσει πολιτικό έδαφος την τελευταία δεκαετία, καθώς η Βρετανία επεδίωξε να επαναπροσδιορίσει τη σχέση της με την ΕΕ, ψηφίζοντας τελικά υπέρ της αποχώρησης από την Ένωση, και καθώς οι ηγέτες συζητούσαν τρόπους για να φέρουν την Ουκρανία πιο κοντά στην ΕΕ μετά τις ρωσικές εισβολές το 2014 και το 2022.
Τι είναι ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος;
Το πλησιέστερο υφιστάμενο μοντέλο για την ιδιότητα του συνδεδεμένου μέλους είναι ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος.
Ο ΕΟΧ συνδέει τις 27 χώρες της ΕΕ με τρία μέλη της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών (ΕΖΕΣ): την Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία.
Παρέχει στις τρεις αυτές χώρες πρόσβαση στην ενιαία αγορά της ΕΕ, η οποία βασίζεται στην ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων, υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων εντός των συνόρων του μπλοκ. Καλύπτει επίσης τομείς όπως ο ανταγωνισμός, οι κρατικές επιδοτήσεις, η προστασία των καταναλωτών, οι περιβαλλοντικοί κανόνες, το εταιρικό δίκαιο, η εκπαίδευση και η έρευνα.
Πώς διαφέρει αυτό από μια εμπορική συμφωνία;
Ο πυρήνας της συμμετοχής στην ΕΕ είναι η δέσμευση στον κοινό ρυθμιστικό της χώρο.
Εάν η ΕΕ υιοθετήσει έναν νέο κανόνα για τη διαχείριση των ψηφιακών υπηρεσιών ή τον περιορισμό ενός χρηματοοικονομικού προϊόντος, μια χώρα του ΕΟΧ θα πρέπει στη συνέχεια να ενσωματώσει τον κανόνα αυτό, ή μια παραλλαγή του, στο δικό της νομικό σύστημα προκειμένου να παραμείνει συμμορφωμένη με τον ΕΟΧ.
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι με τους οποίους μπορεί να συμβεί αυτό. Οι κανονισμοί της ΕΕ γενικά έχουν άμεση εφαρμογή, ενώ οι οδηγίες θέτουν ένα αποτέλεσμα και αφήνουν στις εθνικές αρχές μεγαλύτερη διακριτική ευχέρεια ως προς τον τρόπο επίτευξής του.
Πόσος χρόνος θα μπορούσε να απαιτηθεί;
Δεν υπάρχει προηγούμενο, επομένως είναι δύσκολο να προβλεφθεί.
Οι χώρες που εντάσσονται στην ΕΕ χρειάζονται κατά μέσο όρο εννέα χρόνια για να ολοκληρώσουν τις απαιτήσεις. Η Τουρκία ξεκίνησε τη διαδικασία το 1987 και σημείωσε ελάχιστη πρόοδο σε δύο δεκαετίες προτού η προσπάθεια εγκαταλειφθεί ανεπίσημα.
Το Ηνωμένο Βασίλειο χρειάστηκε περισσότερα από τέσσερα χρόνια για να αποχωρήσει από την ένωση και να επισημοποιήσει τη νέα εμπορική του διευθέτηση.
Τα μέλη του ΕΟΧ χρειάστηκαν περίπου τέσσερα χρόνια για να μεταφέρουν την ιδέα τους από τη σύλληψη στην εφαρμογή.
Κανονισμοί με προνόμια
Το όφελος είναι η πρόσβαση σε 450 εκατομμύρια καταναλωτές (ή σχεδόν 500 εκατομμύρια εάν ο Καναδάς εντασσόταν στο σύστημα). Το κόστος είναι η απώλεια της ελευθερίας να θεσπίζονται ρυθμίσεις σύμφωνα με τις εθνικές προτιμήσεις.
Οι χώρες εκτός ΕΕ σε αυτό το σύστημα είναι, στην πραγματικότητα, «αποδέκτες κανόνων» παρά «διαμορφωτές κανόνων».
Δεν πρόκειται όμως για πλήρη αποκλεισμό. Αξιωματούχοι από τη Νορβηγία, την Ισλανδία και το Λιχτενστάιν μπορούν να συμμετέχουν στις ομάδες εμπειρογνωμόνων της ΕΕ και να υποβάλλουν σχόλια κατά την προετοιμασία της νομοθεσίας. Αλλά εδώ δεν είναι… Eurovision: οι αξιωματούχοι από τρίτες χώρες δεν έχουν επίσημη επιρροή ή ψήφο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Η προσχώρηση στον ΕΟΧ δεν σημαίνει επίσης συμμετοχή σε κάθε τμήμα της ΕΕ, αφού τα μέλη διατηρούν σημαντική αυτονομία. Η ρύθμιση εξαιρεί την τελωνειακή ένωση της ΕΕ, την κοινή εμπορική πολιτική, την κοινή γεωργική πολιτική και την κοινή πολιτική αλιείας, το μεγαλύτερο μέρος της συνεργασίας στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων, την εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας, τη φορολογία και το ευρώ.
Τι σχέση έχει τώρα το Ηνωμένο Βασίλειο με την ΕΕ;
Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι μια τρίτη χώρα εκτός της ενιαίας αγοράς και της τελωνειακής ένωσης της ΕΕ.
Στο πλαίσιο αυτό, η Μεγάλη Βρετανία (Αγγλία, Σκωτία και Ουαλία) διαθέτει ρυθμιστική ανεξαρτησία, ενώ η Βόρεια Ιρλανδία διατηρεί μερική ευθυγράμμιση με την ενιαία αγορά.
Η Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας του Ηνωμένου Βασιλείου προβλέπει εμπόριο χωρίς δασμούς και ποσοστώσεις για τα επιλέξιμα αγαθά μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και της ΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι τα αγαθά αυτά πληρούν τις απαιτήσεις των κανόνων καταγωγής. Δεν αποκαθιστά, ωστόσο, το εμπόριο χωρίς τριβές.
Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν τελωνειακές διασαφήσεις, συνοριακούς ελέγχους και απαιτήσεις πιστοποίησης προϊόντων. Η συμφωνία προσφέρει περιορισμένη συνεργασία στις υπηρεσίες και το ψηφιακό εμπόριο, αντί για την ευρεία πρόσβαση στην αγορά που απολαμβάνουν τα μέλη του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου.
Η Βόρεια Ιρλανδία κατέχει μια ιδιαίτερη θέση. Βάσει του Πλαισίου του Ουίνδσορ, παραμένει ευθυγραμμισμένη με ένα περιορισμένο σύνολο κανόνων της ΕΕ που καλύπτουν αγαθά, τελωνεία, αγροδιατροφικά προϊόντα, φάρμακα και συναφείς τομείς. Αυτό συμβαίνει επειδή η Βόρεια Ιρλανδία μοιράζεται χερσαία σύνορα με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας.
Τι θα μπορούσαν να περιμένουν ο Καναδάς και η Αυστραλία;
Η Οτάβα ή η Κανμπέρα θα χρειάζονταν μια συνθήκη προσαρμοσμένη στη γεωγραφία, την οικονομική τους δομή και τις πολιτικές τους προτεραιότητες, σύμφωνα με το Politico
Αυτή η συνθήκη θα μπορούσε να δανειστεί την κεντρική αμοιβαία υποχώρηση του ΕΟΧ: πρόσβαση σε επιλεγμένα τμήματα της ενιαίας αγοράς με αντάλλαγμα την υιοθέτηση και επιβολή κοινών κανόνων, την αποδοχή μηχανισμών εποπτείας και επίλυσης διαφορών, τη χρηματοδοτική συνεισφορά σε ορισμένα κοινά προγράμματα και την παροχή εγγυήσεων προς την ΕΕ σχετικά με την εφαρμογή.
Το εύρος θα μπορούσε να είναι στενότερο. Η λίστα των τομέων προτεραιότητας του Μαρκ Κάρνεϊ, σε ομιλία του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την Πέμπτη, υποδηλώνει τομεακή συμμετοχή στην ενιαία αγορά της ΕΕ, αντί για καθολική.
Για παράδειγμα: ενεργειακή πολιτική, αμυντικές προμήθειες, τεχνητή νοημοσύνη, διάστημα, ψηφιακό εμπόριο και το εκπαιδευτικό σύστημα ανταλλαγής Erasmus+.
Αντιδράσεις από ΗΠΑ
Οι συνθήκες της ΕΕ της επιτρέπουν ήδη να δημιουργεί συμφωνίες σύνδεσης με τρίτες χώρες, οι οποίες περιλαμβάνουν αμοιβαία δικαιώματα, κοινή δράση και ειδικές διαδικασίες. Το Άρθρο 217 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ) παρέχει τη νομική βάση για αυτού του είδους την εξατομικευμένη σχέση.
Εκτός από τυχόν εγχώριες αντιδράσεις από ομάδες συμφερόντων ή ψηφοφόρους που είναι καχύποπτοι απέναντι σε διεθνείς οργανισμούς, επαχθείς ρυθμίσεις και το ελεύθερο εμπόριο – υπάρχει πάντα ο κίνδυνος πολιτικών αντιποίνων που επιβάλλονται από υπερδυνάμεις που αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα την εμπορική και ρυθμιστική εμβέλεια της ΕΕ.
Η τρέχουσα μελέτη περίπτωσης είναι η απειλή του Προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, να επιβάλει νέα εμπορικά εμπόδια στην ΕΕ και τον Καναδά εάν οι δύο πλευρές έρθουν πιο κοντά. Ο Τραμπ προειδοποίησε ενάντια σε αυτό που θεωρεί «εχθρική ενέργεια».
