Δυστυχώς δεν είναι αυτή η Ευρώπη που θέλαμε

Οταν σκέφτομαι την Ευρώπη των νεανικών μου χρόνων, η σκέψη επιστρέφει στη Χαϊδελβέργη. Στην πόλη όπου σπούδασα και σε εκείνο που αντιπροσώπευε ένα ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο για έναν νέο από την Ελλάδα.

Ηταν η δυνατότητα να γνωρίσεις έναν ευρύτερο κόσμο, να δοκιμάσεις τις δυνάμεις σου, να συναντήσεις διαφορετικές ιδέες. Να πιστέψεις ότι η γνώση και η προσπάθεια μπορούσαν να ανοίξουν δρόμους που έμοιαζαν μακρινοί. Η Ευρώπη είχε για εμάς το πρόσωπο μιας υπόσχεσης. Αυτή η Ευρώπη είχε πρόσωπα που έδιναν περιεχόμενο στη δημόσια ζωή. Υπήρχε ο Βίλι Μπραντ, με το θάρρος να αναζητήσει τη συνεννόηση σε μια διαιρεμένη ήπειρο και το ηθικό ανάστημα να γονατίσει στη Βαρσοβία μπροστά στο μνημείο των θυμάτων του ναζισμού.

Υπήρχε ο Χέλμουτ Σμιτ, με τη σοβαρότητα και τη γνώση ενός ανθρώπου που καταλάβαινε ότι η διακυβέρνηση απαιτεί περισσότερα από επικοινωνιακή επιδεξιότητα. Μπορούσες να διαφωνείς μαζί τους, αλλά αναγνώριζες το πολιτικό τους βάρος. Ο Ντε Γκωλ, ακόμη και μετά την αποχώρησή του, παρέμενε παρών στην πολιτική αισθητική της Ευρώπης. Είχε αφήσει παρακαταθήκη την ιδέα ότι η ήπειρος όφειλε να διαθέτει δική της φωνή.

Από διαφορετικό ιδεολογικό χώρο, ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ έδινε στην κοινωνική αλλαγή δημοκρατικό και ηθικό περιεχόμενο.

Ο Ούλοφ Πάλμε συνέδεε την κοινωνική δικαιοσύνη με μια θαρραλέα διεθνή παρουσία.

Στη Βρετανία, ο Χάρολντ Ουίλσον εξέφραζε την προσδοκία ότι η επιστημονική πρόοδος μπορούσε να υπηρετήσει την κοινωνία. Διαφορετικές προσωπικότητες, με επιτυχίες και αποτυχίες, αλλά με αναγνωρίσιμο πολιτικό σχέδιο.

Ποιος θα μπορούσε να προβλέψει τη σημερινή πολιτική πραγματικότητα, όπου ο Φάρατζ στην Αγγλία, το AfD στη Γερμανία και η Λεπέν στη Γαλλία θα βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή της πολιτικής σκηνής;

Και υπήρχε ο πολιτισμός. Στο σινεμά ο Αλέν Ντελόν, ο Ζαν Πολ Μπελμοντό, ο Ζαν Γκαμπέν, ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι, η Σοφία Λόρεν, ο Λόρενς Ολίβιε, o Πίτερ Ο’ Τουλ. Η Ανα Μανιάνι, η Ζαν Μορό, η Ρόμι Σνάιντερ. Πίσω από την κάμερα ο Φελίνι, ο Μπέργκμαν, ο Βισκόντι, ο Τριφό. Ενα έργο μπορούσε να είναι βαθιά ιταλικό, γαλλικό ή σουηδικό και ταυτόχρονα να αφορά όλους μας. Ο πολιτισμός έδινε στην Ευρώπη αυτοπεποίθηση χωρίς να απαιτεί ομοιομορφία.

Στη μουσική υπήρχαν η Μαρία Κάλλας, ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, οι Rolling Stones, οι Pink Floyd, o Σαρλ Αζναβούρ, ο Αντριάνο Τσελεντάνο και στην Ελλάδα ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις.

Στη σκέψη και στη λογοτεχνία ο Σαρτρ, η κληρονομιά του Καμί, ο Χάινριχ Μπελ, ο Γκίντερ Γκρας, ο Αλμπέρτο Μοράβια, ο Ιταλο Καλβίνο. Στο θέατρο, ο Χάρολντ Πίντερ φώτιζε τις σχέσεις εξουσίας πίσω από τις λέξεις και τις σιωπές.

Οι δημιουργοί αμφισβητούσαν και παρενέβαιναν. Μας υπενθύμιζαν ότι μια κοινωνία κρίνεται και από τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και αντιμετωπίζει τον άνθρωπο.

Ασφαλώς, η ανάμνηση περιέχει τη δύναμη της νεότητας. Η μνήμη, όμως, συγκρατεί και κάτι ουσιαστικό: την προσδοκία ότι η πολιτική μπορούσε να βελτιώσει τη ζωή.

Εκείνη η Ευρώπη είχε αδικίες και αποκλεισμούς. Ηταν διαιρεμένη, ο Ψυχρός Πόλεμος δημιουργούσε φόβο, οι Ελληνες είχαμε ζήσει τη δικτατορία. Γυναίκες και μετανάστες στερούνταν πολλές σημερινές ευκαιρίες. Υπήρχε, ωστόσο, η πεποίθηση ότι οι κοινωνίες μπορούσαν να διορθώσουν τις αδικίες τους και ότι η επόμενη γενιά είχε λόγους να περιμένει περισσότερα.

Η μεταπολεμική Ευρώπη οικοδόμησε την αξιοπιστία της πάνω σε αυτή την προσδοκία. Το δημόσιο σχολείο, το πανεπιστήμιο, το νοσοκομείο και η κοινωνική ασφάλιση έδιναν στον άνθρωπο τη δυνατότητα να σταθεί όρθιος. Η εργασία μπορούσε να στηρίξει μια οικογένεια και η εκπαίδευση να επιτρέψει την κοινωνική άνοδο. Η αγορά δημιουργούσε πλούτο, ενώ η πολιτική αναλάμβανε την ευθύνη να διευρύνει τις ευκαιρίες. Το εύρος αυτής της ευθύνης αποτελούσε κεντρικό ζήτημα της δημοκρατικής αντιπαράθεσης.

Για πολλούς νέους της εποχής μας, η εκπαίδευση, η κοινωνία και η πολιτική αποτελούσαν έναν κοινό ορίζοντα. Σπουδάζαμε για να κατανοήσουμε τον κόσμο και να βρούμε τη θέση μας. Συζητούσαμε, διαφωνούσαμε, συμμετείχαμε, πιστεύοντας ότι οι ιδέες και η συλλογική δράση μπορούσαν να επηρεάσουν τα πράγματα. Το πανεπιστήμιο ήταν και χώρος πολιτικής συνείδησης. Το μέλλον μπορούσε να γίνει αντικείμενο κοινής διεκδίκησης.

Σήμερα, για πολλούς νέους, αυτός ο ορίζοντας έχει στενέψει. Η εκπαίδευση γίνεται αγώνας συγκέντρωσης προσόντων, η αβεβαιότητα δυσκολεύει τον σχεδιασμό της ζωής και η αποστασιοποίηση εκφράζει την αίσθηση ότι η συμμετοχή δεν αλλάζει τα πράγματα. Πάνω από τις προσδοκίες τους δεσπόζουν «οι αγορές», ως απρόσωπη εξουσία της οποίας τις απαιτήσεις καλούνται να αποδέχονται.

Οταν η πολιτική παρουσιάζει τις αποφάσεις της ως αναπόφευκτη συμμόρφωση, περιορίζει τον λόγο ύπαρξής της. Ποιος εκπροσωπεί τελικά το μέλλον αυτών των νέων; Κοιτάζοντας τη γενιά των σημερινών εφήβων, το ερώτημα γίνεται προσωπικό. Τους ζητάμε περισσότερα προσόντα και διαρκή προσαρμογή.

Πότε όμως θα μπορέσουν να αποκτήσουν σπίτι, να δημιουργήσουν οικογένεια, να αισθανθούν ότι οι κόποι τους έχουν διάρκεια; Η Eurostat καταγράφει αύξηση των τιμών των κατοικιών στην Ευρωπαϊκή Ενωση κατά 63,6% από το 2015 έως το τρίτο τρίμηνο του 2025. Μια κοινωνία που ζητά από τους νέους να επενδύσουν στο μέλλον της οφείλει να τους προσφέρει τις προϋποθέσεις να χτίσουν το δικό τους. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση διεύρυνε τις δυνατότητες σπουδών, μετακίνησης και συνεργασίας. Αυτές οι σημαντικές κατακτήσεις αξίζουν διαρκή υπεράσπιση. Η ελευθερία, όμως, χρειάζεται και κοινωνικό έδαφος. Ενας νέος πρέπει να μπορεί να φύγει για να γνωρίσει τον κόσμο, αλλά και να μείνει στον τόπο του χωρίς να παραιτηθεί από τις φιλοδοξίες του.

Η Ευρώπη οφείλει να κάνει αυτή την επιλογή πραγματική, συνδέοντας την οικονομική της ισχύ με την καθημερινή ασφάλεια και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων της. Εδώ η μνήμη μετατρέπεται σε πολιτική κριτική. Η ανταγωνιστικότητα απέκτησε κεντρική θέση, ενώ το ερώτημα ποιοι ωφελούνται υποχώρησε. Τα παραδοσιακά κόμματα περιόρισαν τις διαφορές τους και η συζήτηση για εναλλακτικές επιλογές στένεψε.

Οταν ο πολίτης αισθάνεται ότι μπορεί να αλλάξει κυβέρνηση αλλά δύσκολα την κατεύθυνση της πολιτικής, η εμπιστοσύνη φθείρεται. Η αγανάκτηση βρίσκει τότε εκείνους που της προσφέρουν έναν αντίπαλο και μια εύκολη υπόσχεση. Η Ευρώπη χρειάζεται ηγεσίες που αναλαμβάνουν την ευθύνη των επιλογών τους. Η επίκληση των αγορών και των διεθνών συσχετισμών δεν αρκεί ως μόνιμη εξήγηση της αδυναμίας δράσης.

Η ειρήνη απαιτεί διπλωματία και ασφάλεια. Η ευημερία απαιτεί παραγωγή, έρευνα και δημόσιες υποδομές.

Η δημοκρατία απαιτεί πολίτες που αισθάνονται ότι η φωνή τους ακούγεται.

Υπάρχουν ταλέντα και εκατομμύρια αξιόλογοι άνθρωποι. Χρειάζεται πολιτική φιλοδοξία ανάλογη των δυνατοτήτων της ηπείρου, με χώρο για τη σκέψη, τη διαφωνία, την παιδεία και τη δημιουργία. Η μνήμη έχει αξία όταν μας βοηθά να διακρίνουμε τι αξίζει να συνεχιστεί.

Δεν ζητάμε να επιστρέψει η Ευρώπη των νεανικών μας χρόνων.

Ζητάμε να μπορούν τα εγγόνια μας να κοιτάζουν τη δική τους Ευρώπη με την ελπίδα που κοιτάζαμε εμείς τη δική μας.

Ο κ. Μιχάλης Σάλλας είναι πρόεδρος του Lyktos Group, επίτιμος πρόεδρος της Τράπεζας Πειραιώς, πρώην καθηγητής Πανεπιστημίου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ (ΟΤ) – ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ