Εκεί που άλλοτε το φθινόπωρο σηματοδοτούσε απλώς την επιστροφή στη ρουτίνα, τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει μια εντελώς νέα διάσταση. Από τα ροφήματα κολοκύθας και τα θεματικά μενού των μπαρ μέχρι τις στολισμένες βιτρίνες, τα φωτισμένα φανάρια και τις τρομακτικές στολές, όλα προαναγγέλλουν τον ερχομό του Halloween.
Πρόκειται για μια γιορτή που κορυφώνεται το βράδυ της 31ης Οκτωβρίου. Μια αφορμή για μεταμφιέσεις και αναφορές στον κόσμο των νεκρών που μέχρι πριν λίγα χρόνια βλέπαμε μόνο σε αμερικανικές ταινίες.
Πριν όμως γίνει ένα ακόμα εμπορικό και διασκεδαστικό event, η νύχτα αυτή υπήρξε μια παράδοση βαθιά ριζωμένη στην ευρωπαϊκή ιστορία.
Από το Samhain στο Halloween
Η ιστορία του Halloween συνδέεται με το Samhain, μια αρχαία κελτική γιορτή που σηματοδοτούσε το τέλος της συγκομιδής και την έναρξη του χειμώνα. Συνδεόταν επίσης με την αρχή του νέου έτους σε κελτικές παραδόσεις και τη μετάβαση από τη φωτεινή στη σκοτεινή περίοδο του χρόνου.
Σύμφωνα με τις παραδοσιακές δοξασίες, τη νύχτα αυτή τα όρια ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών γίνονταν πιο αδύναμα, επιτρέποντας στα πνεύματα να επιστρέψουν στη γη.
Στις 6 Νοεμβρίου 1999, «ΤΟ ΒΗΜΑ», σε ανταπόκριση της Λώρης Κέζα από το Παρίσι με τίτλο «Τα υπερατλαντικά ταξίδια του Halloween», ανατρέχει στις καταβολές της γιορτής:
«Το Halloween έφυγε από την Ιρλανδία με τους μετανάστες που κουβάλησαν μαζί τους το κελτικό έθιμο “Samhain” (προφέρεται “σόουιν”) για να επιστρέψει στην Ευρώπη (στη Γαλλία δηλαδή) προσαρμοσμένο στις νέες μόδες.
»Η 31η Οκτωβρίου εθεωρείτο παραμονή του χειμώνα και συνέπιπτε χρονικά – καθώς όλοι ασχολούνταν με την κτηνοτροφία – με την εγκατάσταση στα χειμαδιά. Κατά τις δοξασίες οι ψυχές των νεκρών επισκέπτονταν τα σπίτια το συγκεκριμένο βράδυ και προς τιμήν τους οι Κέλτες άναβαν φωτιές».
Με την εξάπλωση του χριστιανισμού, οι παλαιότερες παραδόσεις συνδέθηκαν σταδιακά με την παραμονή της εορτής των Αγίων Πάντων, από την αγγλική ονομασία της οποίας, All Hallows’ Eve, προήλθε η λέξη Halloween.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 6.11.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Ο θρύλος πίσω από τη φωτισμένη κολοκύθα
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του Halloween είναι η σκαλισμένη κολοκύθα με το τρομακτικό πρόσωπο και το αναμμένο φως στο εσωτερικό της.
Η παράδοση συνδέεται με τον ιρλανδικό θρύλο του τσιγκούνη Τζακ, ενός ανθρώπου που κατάφερε να ξεγελάσει τον διάβολο:
«Ο διάβολος λοιπόν επισκέφθηκε τον τσιγκούνη Τζακ για να τον πάρει στον Άδη. Εκείνος παρακάλεσε να πιει ακόμη ένα ποτό. Επειδή όμως δεν είχε άλλα χρήματα μαζί του ζήτησε από τον διάβολο να μεταμορφωθεί σε νόμισμα για να μπορέσει να το πληρώσει.
»Μόλις όμως έγινε αυτό, ο πονηρός Τζακ τον παγίδευσε μέσα στο πορτοφόλι του και τον απείλησε πως θα τον κρατήσει εκεί μέσα αν δεν του δώσει ακόμη ένα χρόνο ζωής».
Όταν τελικά πέθανε, σύμφωνα με τον θρύλο, δεν έγινε δεκτός ούτε στον παράδεισο ούτε στην κόλαση. Σε μια διαδεδομένη εκδοχή της ιρλανδικής παράδοσης, ο διάβολος του έδωσε ένα αναμμένο κάρβουνο για να φωτίζει τον δρόμο του, το οποίο ο Τζακ τοποθέτησε μέσα σε ένα σκαλισμένο γογγύλι.
Στην Ιρλανδία και τη Σκωτία χρησιμοποιούσαν αρχικά γογγύλια και άλλα λαχανικά για την κατασκευή τέτοιων φαναριών. Η κολοκύθα επικράτησε αργότερα στην Αμερική, όπου ήταν άφθονη και ευκολότερη στο σκάλισμα.
Το Halloween ταξιδεύει στην Αμερική
Η μαζική μετανάστευση Ιρλανδών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια και μετά τον Μεγάλο Λιμό της Ιρλανδίας (1845–1852), συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση των εθίμων του Halloween στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Μαζί με τις μεταμφιέσεις και τα φανάρια διαδόθηκαν και έθιμα που σχετίζονταν με τις επισκέψεις από σπίτι σε σπίτι. Το διάσημο έθιμο του “Trick or Treat” (Φάρσα ή Κέρασμα) προέρχεται από το μεσαιωνικό souling, όπου φτωχοί ή παιδιά πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι ζητώντας «πίτες των ψυχών» (soul cakes) με αντάλλαγμα προσευχές για τους νεκρούς και το guising, δηλαδή μεταμφίεση για να μην τους αναγνωρίζουν τα κακά πνεύματα.
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 25.12.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Μέχρι τη δεκαετία του 1980, το Halloween είχε καθιερωθεί ως μία από τις πιο δημοφιλείς γιορτές στη Βόρεια Αμερική.
Στις 18 Δεκεμβρίου 1986, το περιοδικό «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», σε δημοσίευμα με τίτλο «Η γιορτή της κολοκύθας στην Αμερική», περιέγραφε:
«Το “Χαλογουίν” που γίνεται κάθε χρόνο στη Β. Αμερική, θεωρείται από τις μεγαλύτερες γιορτές του χρόνου. Είναι μια γιορτή χαράς και πανηγυριού και το έθιμο απαιτεί το στόλισμα των παραθύρων των σπιτιών με κολοκύθες που ο κόσμος τις μετατρέπει σε πανέμορφα καλλιτεχνήματα».
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 18.12.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Όταν το Παρίσι έγινε «Πόλη της Κολοκύθας»
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, το Halloween επέστρεφε στην Ευρώπη, αυτή τη φορά με τη μορφή που είχε αποκτήσει στην Αμερική. Η Λώρη Κέζα έγραφε στο «ΒΗΜΑ» της 6ης Νοεμβρίου 1999 από το Παρίσι:
«Η Πόλη του Φωτός μετατράπηκε την προηγούμενη εβδομάδα σε Πόλη της Κολοκύθας, εν αναμονή του γαλλοπρεπούς Halloween, μιας γιορτής που εισήχθη στην Ευρώπη ως πολιτισμικό αντιδάνειο από τις ΗΠΑ».
Οι δρόμοι είχαν γεμίσει αφίσες, τα καταστήματα προωθούσαν στολές και διακοσμητικά, ενώ οι εορτασμοί είχαν επεκταθεί σε ολόκληρη την πόλη.
Η εξάπλωση της γιορτής προκαλούσε, ωστόσο, και αντιδράσεις. Το δημοσίευμα σχολίαζε την εμπορευματοποίησή της, σημειώνοντας:
«Ο καταιγισμός της κολοκύθας ήρθε απλά και μόνο για να δημιουργήσει νέες καταναλωτικές ανάγκες σε μια νεκρή αγοραστική περίοδο, ανάμεσα στις θερινές εκπτώσεις και στα Χριστούγεννα».
Παρά τις επιφυλάξεις, το Halloween άρχιζε σταδιακά να καθιερώνεται και στην Ευρώπη.
Η ανταπόκριση του «ΒΗΜΑΤΟΣ» έκλεινε τότε με τα λόγια μιας παρέας ξέγνοιαστων Παριζιάνων:
«Τι μας πειράζει κι αν είναι αμερικανικό το Halloween; μας έδωσε μια καλή ευκαιρία να πιούμε ένα κρασί την Κυριακή το βράδυ».
Περισσότερα από 25 χρόνια μετά, το Halloween κερδίζει έδαφος και στην Ελλάδα, κυρίως ως μια ευκαιρία για διασκέδαση και μεταμφιέσεις, μακριά από την αρχική θρησκευτική και λαογραφική του σημασία.
Και ίσως, τελικά, η δημοτικότητά του να συνδέεται με την ανάγκη για περισσότερες στιγμές γιορτής μέσα στη χρονιά, την οποία η αγορά εκμεταλλεύεται δημιουργώντας νέες καταναλωτικές συνήθειες. Μια διάσταση που είχε ήδη επισημάνει το «ΒΗΜΑ» το 1999.
Πηγή: tovima.gr
