Ευρωπαϊκή Ένωση: Ανάγκη για ισορροπία

Η συζήτηση γύρω από τα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης τα οποία αποτελούν και σημαντικό μέρος του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου, βρίσκεται στο αποκορύφωμα της στο ευρωπαϊκό προσκήνιο, καθώς η νέα αρχιτεκτονική χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιχειρεί να συνδυάσει παραδοσιακές πολιτικές, όπως η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) και η πολιτική συνοχής με έκτακτα εργαλεία όπως το NextGenerationEU (NGEU).

Ωστόσο, η σύζευξη αυτή εγείρει κρίσιμα ερωτήματα για τη διαφάνεια, την αποτελεσματικότητα αλλά και τη θεσμική ισορροπία των παρεμβάσεων.

Ένα από τα βασικά ζητήματα που ανακύπτουν είναι η ανάγκη διαχωρισμού των Εθνικών Σχεδίων που σχετίζονται με την ΚΑΠ από εκείνα που αφορούν την αποπληρωμή και αξιοποίηση του NGEU αλλά και την φύση της πολιτικής συνοχής.

Η διαφορετική φύση και στοχοθεσία των παραδοσιακών πολιτικών με τα εργαλεία όπως το NGEU καθιστά προβληματική τη συνύπαρξή τους σε ένα ενιαίο πλαίσιο, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος σύγχυσης προτεραιοτήτων και αποδυνάμωσης της στρατηγικής στόχευσης.

Σημειώνεται πως η ΚΑΠ και ειδικότερα η Πολιτική Συνοχής εκτιμάται ότι έχουν υποστεί μειώσεις σε σχέση με το προηγούμενο ΠΔΠ σε απόλυτες τιμές, αλλά κυρίως ως ποσοστό στο σύνολο του ΠΔΠ, περίπου από 62% σε 35% για την περίοδο 2028-2034.

Προστασία της Πολιτικής Συνοχής

Η Πολιτική Συνοχής αποτελεί θεμέλιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και δεν θα πρέπει να υποβαθμιστεί σε εργαλείο διαχείρισης κρίσεων. Ο προβληματισμός για τον μηχανισμό “cascade” είναι εύλογος, καθώς ενδέχεται να οδηγήσει σε ανακατεύθυνση πόρων εις βάρος μακροπρόθεσμων αναπτυξιακών στόχων. Η αναστροφή αυτής της λογικής είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της αυτονομίας και της στρατηγικής σημασίας της Πολιτικής Συνοχής.

Μετανάστευση και φυσικές καταστροφές: Διαρθρωτικές προκλήσεις

Η αναγνώριση της μετανάστευσης ως διαρθρωτικής πρόκλησης, όπως προβλέπεται και στον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1359, αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς μια πιο ρεαλιστική και ολιστική προσέγγιση. Παράλληλα, η ένταξη των φυσικών καταστροφών στο λεγόμενο “Unity Safety Net” της ΚΑΠ ενισχύει την ανθεκτικότητα των αγροτικών περιοχών απέναντι στην κλιματική κρίση.

Ευελιξία και χρηματοδοτικοί κανόνες

Η πρόταση για περιορισμό του 25% περιθωρίου ευελιξίας εντός των Εθνικών Σχεδίων είναι προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς η υπερβολική ευελιξία μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος της σταθερότητας και του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Επιπλέον, η αναθεώρηση του κανόνα αποδέσμευσης από Ν+1 σε Ν+2 ή ιδανικά Ν+3 θα προσφέρει μεγαλύτερο χρονικό περιθώριο για την αποτελεσματική υλοποίηση έργων, ιδιαίτερα σε χώρες με περιορισμένη διοικητική ικανότητα.

Δίκαιη κατανομή και γεωπολιτικές ισορροπίες

Η ανάγκη για θετική διάκριση υπέρ των κρατών-μελών με κατά κεφαλήν ΑΕΕ κάτω του 90% του μέσου όρου της ΕΕ παραμένει επίκαιρη, ώστε να τηρείται το πνεύμα του Πρωτοκόλλου Οικονομικής και Κοινωνικής Συνοχής του 1992. Παράλληλα, η επανεξέταση της κλείδας κατανομής πόρων με έμφαση τόσο στα ανατολικά όσο και στα νότια θαλάσσια σύνορα της ΕΕ υπογραμμίζει την ανάγκη για μια προσέγγιση 360° στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Το έλλειμμα συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία στη νέα προσέγγιση είναι η περιορισμένη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στη διαμόρφωση και υλοποίηση των Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων. Παρά το γεγονός ότι η εταιρική σχέση αποτελεί θεμελιώδη αρχή της Πολιτικής Συνοχής, στην πράξη και με βάση τις συμβιβαστικές προτάσεις της Κυπριακής Προεδρίας παρατηρείται συρρίκνωση του ρόλου συνδικάτων, επιμελητηρίων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι απλώς θεσμικά προβληματική· επηρεάζει άμεσα την ποιότητα των πολιτικών. Η απουσία ουσιαστικής διαβούλευσης οδηγεί σε σχέδια λιγότερο προσαρμοσμένα στις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και της οικονομίας. Επιπλέον, υπονομεύεται η διαφάνεια και η κοινωνική νομιμοποίηση των παρεμβάσεων.

Η νέα γενιά Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων καλείται να ισορροπήσει μεταξύ ευελιξίας και στρατηγικής συνέπειας, μεταξύ άμεσης αντίδρασης σε κρίσεις και μακροπρόθεσμης ανάπτυξης. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται σαφής διαχωρισμός εργαλείων, ενίσχυση της Πολιτικής Συνοχής και –κυρίως– επαναφορά της ουσιαστικής συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στο επίκεντρο της διαδικασίας.

Χωρίς αυτή τη συμμετοχή, η “εταιρική σχέση” κινδυνεύει να παραμείνει ένας τυπικός όρος, αποκομμένος από την πραγματική του σημασία.

*Ο Γιώργος Μελέας, στέλεχος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, πρώην ακόλουθος ευρωπαϊκού προϋπολογισμού στην Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία