Αλεξάντερ Φορντάις: Ο «Λιμοκοντόρος Τζογαδόρος» και το πρώτο Bank Run

Στις 8 Ιουνίου 1772, ο Αλεξάντερ Φορντάις, συνεταίρος του τραπεζικού οίκου Neale, James, Fordyce and Down, εγκατέλειψε εσπευσμένα τη Βρετανία και διέφυγε στη Γαλλία, προσπαθώντας να ξεφύγει από τα τεράστια χρέη που είχε συσσωρεύσει μέσω κερδοσκοπικών τοποθετήσεων στις μετοχές της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Η φυγή του πυροδότησε μια από τις σοβαρότερες χρηματοπιστωτικές κρίσεις του 18ου αιώνα, με συνέπειες που ξεπέρασαν τα βρετανικά σύνορα και έφτασαν μέχρι τις αγορές της ηπειρωτικής Ευρώπης.

Μόλις λίγους μήνες νωρίτερα, ο Φορντάις έμοιαζε να βρίσκεται στην κορυφή της κοινωνικής και οικονομικής ζωής του Λονδίνου. Στα 42 του χρόνια ήταν επιτυχημένος τραπεζίτης, με γραφεία στην οδό Threadneedle, λίγα μόλις βήματα από την Τράπεζα της Αγγλίας και το Royal Exchange. Ο βιογράφος Τζέιμς Μπόσγουελ τον περιέγραφε ως «άνθρωπο με περιουσία, καλές δουλειές και γενναιόδωρη καρδιά».

Η δημόσια εικόνα του ήταν εξίσου εντυπωσιακή. Στην κοσμική κοινωνία του 18ου αιώνα είχε αποκτήσει το παρατσούκλι «Macaroni Gambler» – ο «Λιμοκοντόρος Τζογαδόρος » θα έλεγαν οι προπαππούδες μας. Ο χαρακτηρισμός συνδύαζε τον φανταχτερό, σχεδόν επιδεικτικό τρόπο ζωής του με ένα λογοπαίγνιο γύρω από το επώνυμό του (Four-Dice, δηλαδή «τέσσερα ζάρια»). Ο Φορντάις διοργάνωνε πολυτελείς δεξιώσεις στην έπαυλή του στο Roehampton, έχτιζε νέα κατοικία στο Mayfair και κατείχε την τιμητική θέση του πρύτανη του Marischal College στο Αμπερντίν. Επιπλέον, μόλις δεκαοκτώ μήνες νωρίτερα είχε παντρευτεί τη λαίδη Μάργκαρετ Λίντσεϊ, κόρη του 5ου κόμη του Μπαλκάρ, μας πληροφορεί η ιστοσελίδα του Σίτι, City AM.

Πίσω όμως από τη λαμπερή πρόσοψη κρυβόταν μια ολοένα και πιο επικίνδυνη στρατηγική. Κατά τη δεκαετία του 1760, υπό την καθοδήγησή του, η Neale, James, Fordyce and Down ακολούθησε ιδιαίτερα επιθετική πολιτική ανάπτυξης, βασισμένη στον δανεισμό, το διεθνές εμπόριο και την κερδοσκοπία.

Η πρώτη μεγάλη επιτυχία του ήρθε το 1763, όταν απέκτησε έγκαιρα πληροφορίες για τους όρους της Συνθήκης των Παρισίων, που θα τερμάτιζε τον Επταετή Πόλεμο. Προβλέποντας ότι η Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών θα επωφεληθεί από τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα, επένδυσε σημαντικά ποσά στις μετοχές της. Η πρόβλεψη αποδείχθηκε σωστή. Τα επόμενα χρόνια η αξία της εταιρείας εκτοξεύθηκε, χάρη και στις κατακτήσεις της στη Βεγγάλη μετά τη νίκη του Ρόμπερτ Κλάιβ στη μάχη του Πλάσι, όπως εκτενώς αναφέρει ο Ρίτσαρντ Σέρινταν στο άρθρο “Η Βρετανική Πιστωτική Κρίση του 1772 και οι Αμερικανικές Αποικίες” στο Journal of economic History,
Τόμος 20, Τεύχος 2 (Ιούνιος, 1960), σελ. 161-186.

Εσωτερικό της Τράπεζας της Αγγλίας

H καταστροφική αυτοπεποίθεση του Φορντάις

Οι επιτυχίες αυτές έπεισαν τον Φορντάις ότι μπορούσε να συνεχίσει να κερδίζει ολοένα περισσότερα χρήματα μέσω της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας. Όπως συνέβη σε πολλούς επενδυτές της εποχής, η επιτυχία τον οδήγησε σε ακόμη μεγαλύτερα στοιχήματα.

Το 1770 συνδέθηκε επιχειρηματικά με δύο φυτείες στη Γρενάδα και εξασφάλισε δάνειο 240.000 φιορινιών από τον ολλανδικό τραπεζικό οίκο Hope & Co. για τη χρηματοδότηση της επέκτασής τους. Η αυξανόμενη όμως γεωπολιτική ένταση μεταξύ Βρετανίας και Ισπανίας για τα Νησιά Φώκλαντ προκάλεσε σημαντικές διακυμάνσεις στις αγορές, καθιστώντας τις θέσεις του ολοένα πιο επισφαλείς.

Οι συνεταίροι του άρχισαν να ανησυχούν για την έκταση της έκθεσης της τράπεζας. Ο Φορντάις, ωστόσο, τους διαβεβαίωνε ότι όλα βρίσκονταν υπό έλεγχο. Μάλιστα, για να αποδείξει τη φερόμενη ρευστότητά του, δανειζόταν δεσμίδες τραπεζογραμματίων και τις επιδείκνυε ως απόδειξη οικονομικής ευρωστίας.

Παράλληλα, μεταξύ 1771 και 1772 προχώρησε σε μαζικές πωλήσεις μετοχών της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών «ανοιχτά», ποντάροντας στην πτώση της αξίας τους. Η συνολική του θέση έφτασε τις 850.000 λίρες – ένα τεράστιο ποσό για την εποχή – και στηριζόταν σχεδόν εξ ολοκλήρου σε δανεισμό.

Τον Μάιο του 1772 οι μετοχές της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών κατέγραψαν απότομη άνοδο. Ο Φορντάις έχασε περίπου 300.000 λίρες μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ταυτόχρονα χρωστούσε 50.000 λίρες στην Hope & Co., ενώ οι υπόλοιπες δραστηριότητες της τράπεζας συσσώρευαν ζημίες δεκάδων χιλιάδων λιρών. Αντιλαμβανόμενη τον κίνδυνο, η Τράπεζα της Αγγλίας απέσυρε την πιστωτική της στήριξη, στερώντας από τον οίκο την αναγκαία ρευστότητα.

Στις αρχές Ιουνίου η κατάρρευση ήταν πλέον αναπόφευκτη. Στις 8 Ιουνίου έγινε σαφές ότι ο Φορντάις αδυνατούσε να καλύψει τις υποχρεώσεις του. Την επόμενη ημέρα εξαφανίστηκε από το Λονδίνο και διέφυγε στη Γαλλία. Στις 10 Ιουνίου η Neale, James, Fordyce and Down ανέστειλε τις πληρωμές της, αφήνοντας τους τρεις συνεταίρους του αντιμέτωπους με προσωπικές υποχρεώσεις ύψους 243.000 λιρών.

Έδρα της της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών

Η χρεοκοπία είναι μεταδοτική

Η χρεοκοπία δεν περιορίστηκε σε μια ιδιωτική τράπεζα του Λονδίνου. Το εκτεταμένο δίκτυο διασυνδέσεων που είχε δημιουργήσει ο Φορντάις λειτούργησε ως αγωγός μετάδοσης του πανικού. Η είδηση έφτασε στο Εδιμβούργο στις 12 Ιουνίου, προκαλώντας μαζικές αναλήψεις από τράπεζες που συνδέονταν άμεσα ή έμμεσα με τον οίκο του. Μέσα σε δύο εβδομάδες οκτώ ακόμη τράπεζες κατέρρευσαν στη Βρετανία, καθώς οι καταθέτες έσπευδαν να αποσύρουν τα χρήματά τους και η πίστωση πάγωνε.

Στις 24 Ιουνίου το Στέμμα προχώρησε στην κατάσχεση της περιουσίας του Φορντάις, συμπεριλαμβανομένων των μετοχών και της εξοχικής κατοικίας του. Οι συνεταίροι του οδηγήθηκαν επίσης στη χρεοκοπία.

Το σοκ που προκλήθηκε αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στο Annual Register του Έντμουντ Μπερκ, το οποίο σημείωνε ότι «είναι πέρα από τη δύναμη των λέξεων να περιγράψει κανείς τη γενική ανησυχία της μητρόπολης». Το περιοδικό έκανε λόγο για το ισχυρότερο πλήγμα που είχε δεχθεί το εμπόριο και η δημόσια πίστη εδώ και μισό αιώνα.

Οι ανθρώπινες συνέπειες ήταν εξίσου τραγικές. Το Annual Register κατέγραψε την αυτοκτονία δύο αδελφών που είχαν χάσει τις οικονομίες τους στην κατάρρευση της τράπεζας, καθώς και τον θάνατο της αρραβωνιαστικιάς του ενός, η οποία, σύμφωνα με τις αναφορές της εποχής, πέθανε λίγο αργότερα «από ραγισμένη καρδιά».

Η κρίση σύντομα απέκτησε διεθνή διάσταση. Μέσω των εμπορικών και πιστωτικών δικτύων του Φορντάις, ο πανικός μεταφέρθηκε στο Άμστερνταμ, όπου κατέρρευσαν τουλάχιστον είκοσι τραπεζικοί οίκοι. Ακολούθησε ευρύτερη ευρωπαϊκή κρίση ρευστότητας, αποκαλύπτοντας πόσο εύθραυστο είχε γίνει το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Ο ίδιος ο Φορντάις κατάφερε τελικά να εξοφλήσει τα χρέη του, αλλά η φήμη του δεν αποκαταστάθηκε ποτέ. Παρέμεινε γνωστός ως ο «Τζογαδόρος Μακαρονάς», ένας άνθρωπος που η αλαζονεία και η υπερβολική αυτοπεποίθηση συνέβαλαν στην πρόκληση μιας διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης.

Πέθανε το 1789, έπειτα από μακρά ασθένεια. Ίσως ο πιο χαρακτηριστικός απολογισμός της ζωής του να ήταν η απάντηση που έλαβε από έναν Κουάκερο ευγενή, όταν προσπάθησε να τον πείσει να επενδύσει σε ένα ακόμη επιχειρηματικό σχέδιο:

«Φίλε Φορντάις, έχω γνωρίσει πολλούς ανθρώπους που καταστράφηκαν από δύο ζάρια. Εγώ όμως δεν πρόκειται να καταστραφώ από τέσσερα».