Ιράν: Η ταλαιπωρημένη οικονομία του θα χρειαστεί χρόνια για να ανακάμψει;

Η συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ άργησε πολύ να έρθει, τουλάχιστον για τους απλούς Ιρανούς. Οι αμερικανικές και ισραηλινές βόμβες έχουν προκαλέσει ζημιές στις υποδομές και τη βιομηχανία τους· αμερικανικά πολεμικά πλοία έχουν αποκλείσει τα λιμάνια τους.

Περίπου 3.000 εμπορευματοκιβώτια με προορισμό το Ιράν έχουν συσσωρευτεί στα λιμάνια του Πακιστάν από τα μέσα Απριλίου, ενώ οι αποστολές σιτηρών προς το Μπαντάρ Ιμάμ Χομεϊνί έχουν μειωθεί κατά 40%

Το μνημόνιο κατανόησης (MOU) μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν, που υπογράφηκε από τον Ντόναλντ Τραμπ στις Βερσαλλίες στις 17 Ιουνίου, ορίζει προθεσμία 60 ημερών για τις διαπραγματεύσεις σχετικά με μια τελική συμφωνία, με σημαντικά κίνητρα (ίσως ακόμη και 300 δισ. δολάρια σε επενδύσεις) σε περίπτωση που το Ιράν συνεργαστεί. Όμως, το πόσα θα λάβει μπορεί να αποτελέσει σημείο τριβής. Για τους απλούς Ιρανούς, η πίεση ήταν έντονη. Τον περασμένο μήνα ο πληθωρισμός ανήλθε στο 84% σε ετήσια βάση, υπερδιπλάσιος από τον αντιστοιχο του Ιανουαρίου. Ο πληθωρισμός στις τιμές των τροφίμων, στο 131%, ήταν ακόμη υψηλότερος.

Ο αποκλεισμός έχει επηρεάσει και τις εισαγωγές. Περίπου 3.000 εμπορευματοκιβώτια με προορισμό το Ιράν έχουν συσσωρευτεί στα λιμάνια του Πακιστάν από τα μέσα Απριλίου, ενώ οι αποστολές σιτηρών προς το Μπαντάρ Ιμάμ Χομεϊνί, τον κύριο κόμβο του Ιράν για γεωργικά προϊόντα, έχουν μειωθεί κατά 40%, όπως αναφέρει ο Economist.

Οι φτωχοί Ιρανοί πληρώνουν το κρέας και το ψωμί τους σε δόσεις. Ο Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχαμάντι, αναπληρωτής υπουργός Εργασίας, δήλωσε ότι έως και 2 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν χάσει τις δουλειές τους — ποσοστό που φτάνει το 7% του εργατικού δυναμικού. Στις 18 Μαΐου, η ιρανική εφημερίδα «Donya-e Eqtesad» ανέφερε ότι ο αριθμός των αιτήσεων για μία μόνο κενή θέση εργασίας στην ιστοσελίδα προσλήψεων «JobVision» είχε διπλασιαστεί, φτάνοντας τις 360. Στα τέλη Μαΐου, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν δήλωσε σε επιχειρηματίες στην Τεχεράνη ότι «το κύριο πεδίο αντιπαράθεσης σήμερα είναι η οικονομία και τα μέσα διαβίωσης του λαού».

Μέρος αυτής της ζημίας έχει προκληθεί εκ των έσω. Το καθεστώς διέκοψε την πρόσβαση σε μεγάλο μέρος του παγκόσμιου διαδικτύου κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων τον Ιανουάριο και άρχισε να την αποκαθιστά μόλις τον Μάιο. Η Digikala, ο μεγαλύτερος διαδικτυακός λιανοπωλητής του Ιράν, απέλυσε το 3% του προσωπικού της. Ωστόσο, οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις σε εργοστάσια, διυλιστήρια, χαλυβουργεία και —πιο πρόσφατα— στο μεγαλύτερο πετροχημικό συγκρότημα του Ιράν προκάλεσαν το μεγαλύτερο μέρος της ζημίας. Το Ιράν έχει αναστείλει τις εξαγωγές πετροχημικών (το ένα τρίτο των εξαγωγών του εκτός πετρελαίου) από τότε που το Ισραήλ χτύπησε για πρώτη φορά την εγκατάσταση τον Απρίλιο. Η Rystad Energy, μια εταιρεία συμβούλων, εκτιμά ότι μόνο η επισκευή των ενεργειακών εγκαταστάσεων θα μπορούσε να κοστίσει έως και 19 δισ. δολάρια. Το Ίδρυμα για την Υπεράσπιση των Δημοκρατιών, ένα αμερικανικό think tank με σκληροπυρηνική στάση, υπολογίζει το συνολικό κόστος σε περίπου 144 δισ. δολάρια — περίπου το μισό του ΑΕΠ του Ιράν.

Τώρα που η συμφωνία έχει υπογραφεί, οι ΗΠΑ αναμένεται να άρουν τον αποκλεισμό τους και να προσφέρουν ελάφρυνση των κυρώσεων. Το τέλος αυτού του αποκλεισμού είναι το πρώτο και βασικότερο βήμα. Ο αποκλεισμός αυτός έχει στραγγαλίσει τις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν και είχε ως στόχο να στερήσει από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), την στρατιωτική ελίτ του Ιράν, την κύρια πηγή εσόδων του.

Η Vortexa, μια εταιρεία παρακολούθησης πλοίων, αναφέρει ότι οι εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν τον Μάιο μειώθηκαν σε 209.000 βαρέλια την ημέρα, σημειώνοντας πτώση 84% σε σχέση με τον Απρίλιο. Την παραμονή της συμφωνίας, οι αποθήκες αξιοποιήσιμου αργού πετρελαίου του Ιράν ήταν γεμάτες κατά 83%, σύμφωνα με την Kpler, μια εταιρεία παροχής δεδομένων. Οι φορτώσεις δεξαμενόπλοιων στο νησί Χαργκ, τον κύριο κόμβο εξαγωγών του Ιράν, μειώθηκαν απότομα, αλλά ενδέχεται να ξαναρχίσουν σύντομα. Το μνημόνιο συνεργασίας (MOU) αίρει επίσης τις κυρώσεις επί των αποστολών πετρελαίου του Ιράν. Αν και απαγορεύει στο Ιράν να χρεώνει τα δεξαμενόπλοια για τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ για 60 ημέρες, το καθεστώς επιδιώκει να εισπράττει τέλη — τα οποία επιβάλλονται υπό το πρόσχημα των τελών υπηρεσιών.

Επενδυτικό πακέτο προς το Ιράν

Ωστόσο, η μεγαλύτερη ανταμοιβή θα μπορούσε να είναι ένα επενδυτικό πακέτο ύψους 300 δισ. δολαρίων για την ανασυγκρότηση της ιρανικής οικονομίας — ένα ποσό ίσο με το ετήσιο ΑΕΠ της χώρας.

Ο Τζ. Ντι Βανς, αντιπρόεδρος του Τραμπ, δήλωσε ότι αυτό είναι «το είδος της βοήθειας στην οποία θα μπορούσαν να έχουν πρόσβαση» εάν οι διαπραγματεύσεις εξελιχθούν προς όφελος των ΗΠΑ. Το ριάλ, το οποίο είχε χάσει το ένα τέταρτο της αξίας του στη μαύρη αγορά φέτος, έχει ανακάμψει από την ανακοίνωση του μνημονίου συνεργασίας (βλ. διάγραμμα).

Το ριάλ, το οποίο είχε χάσει το ένα τέταρτο της αξίας του στη μαύρη αγορά φέτος, έχει ανακάμψει από την ανακοίνωση του μνημονίου συνεργασίας

Ωστόσο, στις 17 Ιουνίου, ο κ. Τραμπ αρνήθηκε ότι οι ΗΠΑ θα επενδύσουν στο σχέδιο (και δήλωσε ότι δεν είχε ζητήσει από τα κράτη του Κόλπου να δημιουργήσουν ένα τέτοιο).

Η πρόταση είναι χαρακτηριστική του Τραμπ: προσφέρεις να τεθούν σε κίνηση τα χρήματα και τα υπόλοιπα θα τακτοποιηθούν από μόνα τους. Ωστόσο, οι κυρώσεις κατά του Ιράν, οι οποίες αποτρέπουν εδώ και καιρό τους ξένους επενδυτές, θα πρέπει να αρθούν για να μπορέσουν οι επενδυτές να εξετάσουν τη στάσης τους απέναντι στις δεσμεύσεις.

Και αυτή η πρόταση θα αντιμετωπίσει σφοδρή αντίδραση από τους σκληροπυρηνικούς στις ΗΠΑ. Ο Λίντσεϊ Γκράχαμ, Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής, συνέκρινε την ιδέα με «ένα Σχέδιο Μάρσαλ για τη Γερμανία με τους Ναζί να εξακολουθούν να είναι στην εξουσία».

Ο Τραμπ θα πρέπει να κινηθεί με προσοχή. Μεγάλο μέρος της βιομηχανίας του Ιράν ανήκει στο IRGC, επομένως οι επενδύσεις μεγάλης κλίμακας θα σήμαιναν την άρση των κυρώσεων κατά της πιο σκληροπυρηνικής και ισχυρής φατρίας του καθεστώτος. Μια πολύ πιο ήπια χαλάρωση των κυρώσεων εξόργισε τους Ρεπουμπλικάνους επικριτές της πυρηνικής συμφωνίας του Μπαράκ Ομπάμα με το Ιράν πριν από μια δεκαετία. Το καθεστώς θα μπορούσε να επωφεληθεί από τη «τραμπική» συμφωνία. Ωστόσο, ο ταλαιπωρημένος λαός της χώρας είναι απίθανο να αισθανθεί πολλά από τα οφέλη της, καταλήγει ο Economist.