Κοινωνική ασφάλιση και επάρκεια συντάξεων

Πρόσφατες δηλώσεις εκπροσώπων θεσμικών οργάνων της  χώρας μας αναφέρουν ότι οι συντάξεις του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης δεν θα είναι επαρκείς λόγω, κατά βάση, της γήρανσης  του  πληθυσμού. Έτσι, για τον λόγο αυτόν διατυπώνουν την άποψη ότι οι Έλληνες  πολίτες θα πρέπει να αποταμιεύουν σε ιδιωτικά συνταξιοδοτικά σχήματα, όπως ταμεία επαγγελματικής ασφάλισης και ομαδικά συνταξιοδοτικά προγράμματα ασφαλιστικών εταιρειών, υλοποιώντας, μεταξύ  άλλων,  την γενικότερη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης  για την Ένωση των Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (Savings and Investments Union).

Όμως, το ερώτημα που προκύπτει είναι σε ποια στοιχεία  ανάλυσης και τεκμηρίωσης  βασίζονται αυτές οι απόψεις των  θεσμικών παραγόντων και  ερευνητικών οργανισμών της χώρας μας;  Κι’ αυτό επειδή  τα πραγματικά στοιχεία ανάλυσης και τεκμηρίωσης  αποδεικνύουν ότι  οι ισχυρισμοί αυτοί είναι αβάσιμοι. Πράγματι, σύμφωνα με την μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την βιωσιμότητα των δημοσίων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης οι συντάξεις στην Ελλάδα το 2060 θα έχουν από τον υψηλότερο συντελεστή αναπλήρωσης  των  κρατών-μελών  της  Ευρωπαϊκής Ένωσης (Διάγραμμα 1).

Τούτων δοθέντων (Διάγραμμα 1), η Ελλάδα το 2024 είχε τον υψηλότερη συντελεστή αναπλήρωσης μεταξύ των κρατών-μελών  της Ευρωπαϊκής Ένωσης  (77%)  και  ο  μέσος  όρος της Ευρώπης  ήταν  45,7%. Το  ίδιο, το 2060 η Ελλάδα θα έχει και πάλι τον υψηλότερο συντελεστή  αναπλήρωσης (67%)  και  ο μέσος  όρος  της Ευρώπης  θα  είναι  38,5%. Οπότε, διερωτάται  κανείς  με ποια στοιχεία  ανάλυσης,  τεκμηρίωσης  και  προβλέψεων, θεσμικοί παράγοντες στην  χώρα μας  ισχυρίζονται ότι λόγω της γήρανσης του πληθυσμού στην Ελλάδα οι συντελεστές αναπλήρωσης δεν θα επαρκούν και οι Έλληνες  πολίτες προτρέπονται να αποκτήσουνν αποταμιευτική συνείδηση  και  να  αποταμιεύουν  σε ιδιωτικά συνταξιοδοτικά  σχήματα  προκειμένου να  αποκτήσουν επαρκείς συντάξεις;

Παράλληλα, από μεθοδολογική  άποψη είναι  ενδιαφέρον να  σημειωθεί ότι  οι προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχουν πραγματοποιηθεί λαμβάνοντας υπόψη τις δημογραφικές προβολές της Eurostat (Europop2023) οι οποίες είναι οι δυσμενέστερες δημογραφικές προβολές των τελευταίων 15 ετών (Διάγραμμα 2), στις οποίες προβλέπεται ότι ο πληθυσμός της Ελλάδας θα μειωθεί από  10,5 εκατ. άτομα το 2023 σε 7,8 εκατ. άτομα το 2070, όταν στις αντίστοιχες δημογραφικές προβολές του 2019 προβλέπονταν για την Ελλάδα  ότι  ο πληθυσμός  θα  ήταν  8,6 εκατ. άτομα το 2070.

Επιπρόσθετα, σύμφωνα με την μελέτη του Ageing Working Group εκτιμάται ότι οι εργαζόμενοι θα μειωθούν από 4,3 εκατ. άτομα το 2024 σε 3,4 εκατ. άτομα το 2070, ενώ αντίστοιχα προβλέπεται ότι οι συνταξιούχοι θα παραμείνουν στο ίδιο επίπεδο με αυτό του 2024 (2,5 εκατ. άτομα). Το  ερώτημα  που  αναδεικνύεται  είναι:  Γιατί  οι  συνταξιούχοι θα  παραμείνουν στο ίδιο επίπεδο;  Η απάντηση είναι ότι αφού ο πληθυσμός θα  μειωθεί σε  7,8 εκατ. άτομα, οπότε και οι συνταξιούχοι θα είναι μειωμένοι, απλά η αναλογία θα  επιδεινωθεί  από 1,72 εργαζόμενοι ανά συνταξιούχο το 2024 σε  1,36 εργαζόμενοι ανά συνταξιούχο.

Κι ενώ οι επιστημονικοί φορείς και  οι  θεσμικοί παράγοντες  στην  χώρα  μας χρησιμοποιούν αυτή την μείωση της αναλογίας εργαζομένων προς συνταξιούχους  ως  την αιτία της κατάρρευσης,  κατά  την  άποψη  τους,  της κοινωνικής ασφάλισης  προκειμένου να προσανατολιστούν  οι εργαζόμενοι προς  τις  ιδιωτικές συντάξεις, παραλείπουν να αναφέρουν ότι η μείωση  αυτή  θα συντελεστεί σε βάθος 45 ετών. Έτσι, ο δείκτης εργαζόμενοι προς συνταξιούχοι θα επιδεινώνεται  με έναν  ετήσιο ρυθμό της τάξης του 0,5%. Έτσι, η Ευρωπαϊκής Επιτροπή λαμβάνοντας υπόψη  ότι το πραγματικό ΑΕΠ και οι πραγματικοί μισθοί  στην  χώρα  μας   θα αυξάνονται με μόλις (λόγω της γήρανσης του πληθυσμού) 1,1% ετησίως υπερκαλύπτεται ο ρυθμός μείωσης του δείκτη εργαζόμενοι προς συνταξιούχοι.

Παράλληλα, ο δείκτης της  συνταξιοδοτικής δαπάνης ως ποσοστό του ΑΕΠ εκτιμάται, σύμφωνα με την μελέτη του Ageing Group, για την Ελλάδα,  ότι  από   14,9%  του  ΑΕΠ  το 2023 σε 12%  του ΑΕΠ το 2070  παρά τις δυσμενείς δημογραφικές εκτιμήσεις.  Επιπλέον,  εκτιμάται ότι από το 12%  του  ΑΕΠ  της συνταξιοδοτικής δαπάνης το 2070, η κρατική χρηματοδότηση θα αποτελεί μόλις το 4% του ΑΕΠ,  όταν το 2025 ήταν  6%  του  ΑΕΠ και το 2015 ήταν 7,5% του ΑΕΠ,  όταν το 2025 οι αμυντικές δαπάνες στην  Ελλάδα ήταν  3%  του ΑΕΠ.

Από τα   προαναφερόμενα στοιχεία της μελέτης του Ageing Report της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποδεικνύεται ότι οι ισχυρισμοί για ανεπαρκείς συντελεστές αναπλήρωσης και ανεπαρκείς δημόσιες συντάξεις στο μέλλον λόγω της γήρανσης του πληθυσμού είναι απολύτως αβάσιμοι. Τούτων  δοθέντων  το  ερώτημα που προκύπτει είναι, σε τι αποσκοπούν αυτοί οι ισχυρισμοί  που  διατυπώνονται για κατάρρευση των δημόσιων συντάξεων, ακόμα και από τον επικεφαλής της εταιρείας διαχείρισης κεφαλαίων BlackRock (27/03/2024) ο οποίος ισχυρίστηκε ότι κατά τα επόμενα χρόνια θα επέλθει μία παγκόσμια συνταξιοδοτική κρίση. Συγκεκριμένα, ο επικεφαλής της BlackRock ανέφερε ότι οι νέοι έχουν απωλέσει  την εμπιστοσύνη τους  στις μεγαλύτερες γενιές και υποστήριξε  ότι μια αρχή αποτροπής αυτής της τάσης θα ήταν η επένδυση στην ανάκτηση της εμπιστοσύνης των στόχων των νέων, ξεκινώντας από τη συνταξιοδότηση.

Επιπρόσθετα αναφέροντας ότι οι baby boomers που βρίσκονται σε θέσεις ευθύνης στις επιχειρήσεις, θα πρέπει να βοηθήσουν τους νέους να αποταμιεύουν περισσότερο για την συνταξιοδότησή τους ώστε να μην χάσουν την εμπιστοσύνη τους στην Αγορά  και την Πολιτική. Όμως, ποιο είναι το υπόβαθρο αυτών των απόψεων τόσο των  θεσμικών παραγόντων  στην  χώρα  μας,  όσο και του επικεφαλής της συγκεκριμένης  εταιρείας (BlackRock) η οποία διαχειρίζεται κεφάλαια ύψους 11,55 τρις δολαρίων εκ των οποίων τα μισά αποτελούν αποταμιεύσεις ιδιωτικών συνταξιοδοτικών ταμείων; Η πραγματικότητα είναι ότι ο επικεφαλής της BlackRock δεν ανησυχεί για την συνταξιοδότηση των νέων γενεών αλλά για τη διατήρηση των υψηλών κερδών της εταιρείας του κι αυτό επειδή λόγω της γήρανσης του πληθυσμού θα μειωθεί ο οικονομικά ενεργά πληθυσμός (ηλικίες 15-64 ετών), οπότε προτρέπει τις νέες γενιές να αποταμιεύσουν περισσότερο και να εργαστούν περισσότερο πέρα από τα 65 έτη της ηλικίας τους.

Επειδή, όσο περισσότερο θα αποταμιεύουν οι νέοι και ταυτόχρονα θα εργάζονται περισσότερο, τόσο περισσότερα κεφάλαια θα συγκεντρώνονται για να διαχειρίζεται η εταιρεία του τοποθετώντας τα στις κεφαλαιαγορές.  Αντίστοιχη  άποψη με αυτή της BlackRock  είναι και η άποψη του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), όπως και των  θεσμικών παραγόντων και  των  επιστημονικών κέντρων στην χώρα μας, οι οποίοι χρησιμοποιούν στρατηγικές marketing, ενημέρωσης και χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού των νέων, προκειμένου να πειστούν να αυξήσουν την αποταμίευση τους σήμερα, ώστε, όπως οι ίδιοι υποστηρίζουν, να μην αντιμετωπίσουν οικονομικό άγχος και ανασφάλεια κατά την συνταξιοδοτική  τους περίοδο.

Έτσι, η δημογραφική γήρανση στην προσέγγιση τους επιφέρει την κατάρρευση και την ανεπάρκεια των δημόσιων αναδιανεμητικών συστημάτων  κοινωνικής  ασφάλισης. Όμως,  από  την  έρευνα  μας  προκύπτει  ότι η  ασφαλής  αντιμετώπιση  των  επιπτώσεων  της γήρανσης  του  πληθυσμού  στο  αναδιανεμητικό  σύστημα  κοινωνικής  ασφάλισης  της  χώρας  μας   θα  επιτευχθεί  με  τον  σχεδιασμό  και την  υλοποίηση μίας  ολοκληρωμένης  δημογραφικής  πολιτικής, με  διαστάσεις  την πολυτομεακή-πολυκλαδική ανάπτυξη και σε περιφερειακό επίπεδο, την  απασχόληση  και την μείωση  της ανεργίας, την  στεγαστική  και  κοινωνική πολιτική, την αύξηση  του  διαθέσιμου  εισοδήματος  και  της  αγοραστικής του  δύναμης, κ.λ.π. Έτσι, σύμφωνα  με  την  έρευνα  μας,  κατά  τα  επόμενα  50  χρόνια  στην  χώρα  μας  μία   μεταβολή  του  ρυθμού  αύξησης  του ΑΕΠ   κατά 1,05%  ετησίως  και  επίπεδο  ανεργίας 8,5%, αντισταθμίζουν  τις   επιπτώσεις  της  γήρανσης  του  πληθυσμού  στο  σύστημα  κοινωνικής  ασφάλισης  και  διατηρούν  την  ασφάλεια  του   επαρκούς  επιπέδου  των  δημόσιων  συντάξεων.

Εάν  θεωρήσουμε  ότι  το  επίπεδο  της  ανεργίας  μειωθεί  στο  6% (μέσος  όρος  της  Ε.Ε.-27), τότε  ο  ετήσιος  ρυθμός  αύξησης  του  ΑΕΠ  που  απαιτείται  για  να  αντισταθμιστούν οι  επιπτώσεις  της  γήρανσης  του  πληθυσμού  μειώνεται  σε  0.75%. Αντίθετα,  η   στρατηγική   ανάπτυξης  των  Κεφαλαιαγορών  που   προωθείται  από  την  Ευρωπαϊκή  Στρατηγική για την Ένωση των Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU), προσανατολίζεται προς την κατεύθυνση χρησιμοποίησης των συνταξιοδοτικών  αποταμιεύσεων των πολιτών,  αρχικά   ως  στήριξη  και  μεσο-μακροπρόθεσμα ως εξασφάλιση της βιωσιμότητας  των  κεφαλαιαγορών  και  χρηματοδότησης των αυξημένων  αμυντικών  δαπανών (ReArm Europe) στην Ευρώπη.

Δηλαδή, ουσιαστικά, προκειμένου να στηριχθεί το σύστημα των  κεφαλαιαγορών  επιδιώκεται,  με όρους  κινδύνου του επιπέδου  επάρκειας  των συντάξεων των ιδιωτικών  συνταξιοδοτικών  σχημάτων, η  αντικατάσταση της  διαχείρισης  του  κινδύνου  της  γήρανσης  του  πληθυσμού  από  το  συλλογικό  επίπεδο με βάση  την  αλληλεγγύη στην  μεταφορά του κινδύνου των κεφαλαιαγορών  στους  πολίτες,  σε  μία  περίοδο μελλοντικών γεωπολιτικών, γεωστρατηγικών, ενεργειακών, χρηματοπιστωτικών αναταράξεων, καθώς και πολυδιάστατων και μη προβλεπόμενων οικονομικών και  εργασιακών ανατροπών της τεχνητής  νοημοσύνης.

* Των Σάββα  Γ. Ρομπόλη Ομότ. Καθηγητή Παντείου Πανεπιστημίου και Βασίλειου Γ.  Μπέτση Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου