Το Μαρόκο παρουσιάζει τα τελευταία χρόνια την εικόνα μιας χώρας που αλλάζει γρήγορα. Νέα λιμάνια, αυτοκινητοβιομηχανίες και εργοστάσια αεροσκαφών, σιδηρόδρομοι υψηλής ταχύτητας, γήπεδα και εντυπωσιακοί ουρανοξύστες μεταμορφώνουν το οικονομικό τοπίο.
Όμως, όπως καταγράφουν οι Financial Times, πίσω από αυτή την εικόνα εκσυγχρονισμού υπάρχει μια διαφορετική πραγματικότητα: η οικονομική ανάπτυξη της χώρας δεν έχει δημιουργήσει αρκετές καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας για τη νεότερη γενιά.
Η ιστορία της 24χρονης Σάλμα, όπως την παρουσιάζουν οι FT —με αλλαγμένο όνομα για την προστασία της ταυτότητάς της— αποτυπώνει αυτή την αντίφαση. Στην παραθαλάσσια πόλη Σαφί, η δουλειά της ήταν να συσκευάζει κονσέρβες σαρδέλας. Τις ημέρες που η ψαριά ήταν μεγάλη, μπορούσε να εργάζεται έως και 18 ώρες, μέχρι να συσκευαστεί ολόκληρη η παραγωγή. Τα δάχτυλά της μαύριζαν από την επαφή με τα καυτά μεταλλικά κουτιά.
Έναν χρόνο αργότερα, έχοντας αποκτήσει πτυχίο, η Σάλμα εργάζεται σε ένα μεγάλο, κλιματιζόμενο γυάλινο κτίριο στη Ραμπάτ, ένα από τα σύμβολα της νέας οικονομικής εικόνας της χώρας. Η αλλαγή είναι εντυπωσιακή, αλλά η οικονομική της κατάσταση παραμένει δύσκολη. Κερδίζει περίπου 428 δολάρια τον μήνα —λιγότερα από τα μισά του μέσου μισθού στον δημόσιο τομέα— και για να συμπληρώσει το εισόδημά της γράφει κείμενα για YouTubers και κάνει voice-over για διαφημίσεις.
Πύργος Μοχάμεντ VI στο Ραμπάτ – Το ψηλότερο κτίριο στην Αφρική
Τα δύο πρόσωπα της οικοσνομίας στο Μαρόκο
Η περίπτωση της Σάλμα δεν είναι εξαίρεση. Η οικονομία του Μαρόκου έχει αναπτυχθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ η φτώχεια έχει μειωθεί. Η χώρα επένδυσε στη δημοσιονομική πειθαρχία, στις υποδομές και στην προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Δημιούργησε ισχυρή αυτοκινητοβιομηχανία και αεροπορική βιομηχανία, ενίσχυσε τις εξαγωγικές της δυνατότητες μέσω μεγάλων λιμενικών υποδομών και, χάρη στα τεράστια αποθέματα φωσφορικών αλάτων, απέκτησε κεντρικό ρόλο στην παγκόσμια αγορά λιπασμάτων.
Ωστόσο, η ανάπτυξη αυτή δεν μεταφράζεται αντίστοιχα σε απασχόληση. Ο οικονομολόγος Μεχντί Λαλού, καθηγητής στο Εθνικό Ινστιτούτο Στατιστικής και Εφαρμοσμένων Οικονομικών στη Ραμπάτ, υποστηρίζει ότι η αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας δεν φτάνει σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Σύμφωνα με τον ίδιο, η πτώση της αγοραστικής δύναμης, η περιθωριοποίηση της υπαίθρου και η ανεπάρκεια κρατικών υπηρεσιών ενισχύουν την επιθυμία για μετανάστευση.
Η ανεργία παραμένει περίπου στο 13%, ενώ στους νέους είναι σχεδόν τριπλάσια. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι η επιθυμία να εγκαταλείψουν τη χώρα δεν περιορίζεται στους ανέργους. Πολλοί νέοι που έχουν σπουδάσει ή εργάζονται θεωρούν ότι οι πραγματικές ευκαιρίες βρίσκονται αλλού.
Ο οικονομολόγος Νατζίμπ Ακσέμπι περιγράφει την κατάσταση ως μια «βιτρίνα» επιτυχίας. Τα μεγάλα έργα δημιουργούν μια εντυπωσιακή εικόνα προς τα έξω, αλλά δεν παράγουν αντίστοιχες θέσεις εργασίας. Οι σιδηρόδρομοι υψηλής ταχύτητας, τα γήπεδα και οι υπόλοιπες υποδομές είναι επενδύσεις έντασης κεφαλαίου, με περιορισμένη δυνατότητα δημιουργίας μαζικής απασχόλησης. Παράλληλα, μεγάλο μέρος των επενδύσεων κατευθύνεται στη βορειοδυτική ακτή, αφήνοντας άλλες περιοχές πίσω.
Η αντίθεση αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στη Ραμπάτ. Ο Πύργος Μοχάμεντ ΣΤ΄ υψώνεται σαν πύραυλος πάνω από την πόλη, ενώ το νέο Βασιλικό Θέατρο, σχεδιασμένο από το γραφείο της Ζάχα Χαντίντ, αποτελεί ακόμη ένα σύμβολο της φιλοδοξίας του Μαρόκου να τοποθετηθεί ανάμεσα στις σύγχρονες οικονομίες. Την ίδια στιγμή, παραδοσιακοί τεχνίτες που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή μετακινήθηκαν προσωρινά λόγω των έργων ανάπτυξης, ενώ κατασκευάστηκε ακόμη και μεγάλο στάδιο χόκεϊ επί πάγου, παρότι το άθλημα έχει ελάχιστη παράδοση στη χώρα.
Οι προειδοποιήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας
Η κυβέρνηση αναγνωρίζει τις κοινωνικές ανισότητες και υποστηρίζει ότι επεκτείνει το κοινωνικό δίχτυ προστασίας και τις υπηρεσίες υγείας. Ωστόσο, η Παγκόσμια Τράπεζα χαρακτηρίζει την ανεπαρκή ικανότητα της οικονομίας να δημιουργεί θέσεις εργασίας για έναν αυξανόμενο ενεργό πληθυσμό ως τη σημαντικότερη διαρθρωτική αδυναμία της χώρας.
Η ένταση αυτής της αντίφασης αποτυπώνεται με τον πιο δραματικό τρόπο στη μετανάστευση. Πρόσφατα, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, στην πλειονότητά τους νέοι Μαροκινοί, επιχείρησαν να περάσουν στη Θέουτα, την ισπανική πόλη-θύλακα στη βόρεια Αφρική. Πολλοί γνώριζαν ότι η προσπάθεια ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη.
Μεταξύ αυτών ήταν ο 20χρονος Μεχντί, μεταλλεργάτης και επαγγελματίας ποδοσφαιριστής. Είχε ήδη επιχειρήσει αρκετές φορές να περάσει στη Θέουτα. Σε μία από τις προσπάθειές του κολύμπησε επί επτά ώρες, έφτασε στην ισπανική πλευρά και παρέμεινε εκεί για περίπου μία εβδομάδα, προτού επιστρέψει φοβούμενος τις ισπανικές ένοπλες δυνάμεις. Κατά την επιστροφή του είδε ένα πτώμα να επιπλέει στη θάλασσα.
Πίσω στο Σαλέ, η οικογένειά του τον παρακάλεσε να μην επιχειρήσει ξανά. Εκείνος, όμως, άρχισε αμέσως να εργάζεται νοικιάζοντας ομπρέλες στην παραλία, κερδίζοντας περίπου 15 δολάρια την ημέρα. Παρά την επικίνδυνη εμπειρία, δήλωσε στους FT ότι σκοπεύει να περιμένει περίπου δύο εβδομάδες και να επιχειρήσει ξανά.
Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο του σημερινού Μαρόκου. Η χώρα διαθέτει περισσότερες υποδομές, ισχυρότερη βιομηχανική βάση και μεγαλύτερη διεθνή οικονομική παρουσία από ό,τι πριν από δύο δεκαετίες. Όμως για ένα σημαντικό τμήμα της νέας γενιάς, η ανάπτυξη παραμένει περισσότερο κάτι που βλέπει παρά κάτι που βιώνει.
Οι πύργοι, τα στάδια και τα τρένα υψηλής ταχύτητας αποδεικνύουν ότι το Μαρόκο μπορεί να κατασκευάζει μεγάλα έργα. Το κρίσιμο ερώτημα για την επόμενη φάση της ανάπτυξής του είναι αν μπορεί να δημιουργήσει και τις αντίστοιχες ευκαιρίες για τους ανθρώπους που θα ζήσουν μέσα σε αυτή τη νέα οικονομία.
