Η πολιτιστική κληρονομιά στο νέο αναπτυξιακό πρότυπο

Σύμφωνα με το «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» η Ελλάδα έχει 17.000 μνημεία, 3.100 αρχαιολογικούς χώρους, 420 ιστορικούς τόπους, 844 ζώνες προστασίας, 220 μουσεία και η λίστα συνεχώς εμπλουτίζεται.

Πολλά από τα μνημεία αυτά, με το σκεπτικό της προστασίας, παραμένουν απροστάτευτα στη φθορά του χρόνου και καταρρέουν λόγω έλλειψης επαρκούς δημόσιας χρηματοδότησης.

Όλο αυτό το πολιτιστικό κεφάλαιο, με κατάλληλη αξιοποίηση, με σεβασμό στην πολιτιστική αξία και κάτω από τις οδηγίες του Υπουργείου Πολιτισμού, αποτελεί εν δυνάμει πυρήνα ανάπτυξης σε ολόκληρη της Ελληνική περιφέρεια και δημιουργίας εσόδων για την προστασία του ίδιου του πολιτιστικού κεφαλαίου.

Προτάσεις υπάρχουν. Το «Σχέδιο Ανάπτυξης για την Ελληνική Οικονομία», γνωστό ως Έκθεση Πισσαρίδη, αναγνωρίζει τη σημασία της πολιτιστικής κληρονομιάς ως στρατηγικό πλεονέκτημα για την ελληνική οικονομία, επισημαίνοντας τόσο τις δυνατότητες όσο και τις υστερήσεις του τομέα. Επίσης, μελέτες της διαΝΕΟσις αναγνωρίζουν τον πολιτισμό ως αναπτυξιακό πυλώνα.

Ακόμη, προβλέπεται διεθνώς ότι ο τομέας του πολιτισμού θα αποτελεί σταθερή πηγή νέων θέσεων εργασίας και εισοδήματος, όσο αυξάνεται το βιοτικό επίπεδο και μεγεθύνεται η ανάγκη για ποιοτικό ελεύθερο χρόνο λόγω της τεχνολογικής προόδου. Ταυτόχρονα, η επέκταση νέας οικονομίας και των εικονικών τεχνολογιών δημιουργεί συνθήκες απασχόλησης για πολλές δημιουργικές οικονομικές δραστηριότητες που συνδέονται με την πολιτιστική κληρονομιά.

Οι διαπιστώσεις αυτές δημιουργούν την ανάγκη να δούμε την οικονομική αξία και τον αναπτυξιακό ρόλο του πολιτιστικού κεφαλαίου στην προσπάθεια της χώρας να δημιουργήσει μια ανταγωνιστική και ανθεκτική οικονομία. Ωστόσο, η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς αναπτυξιακά στην Ελλάδα, συχνά, αντιμετωπίζεται περίπου ως ιεροσυλία!

Δυστυχώς, η επιφυλακτικότητα αυτή συχνά έχει ως αφετηρία έκνομες εμπορικές ενέργειες σε εμβληματικά μνημεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, οι οποίες με το πρόσχημα της αξιοποίησης, αποτελούν σημαντική ιδεολογική και συμβολική βλάβη στο πολιτιστικό κεφάλαιο. Για παράδειγμα, στο αφιέρωμα του «Βήματος» (Κυριακή 28-6-2026) «Πόσες και ποιες εκδηλώσεις χωρούν στα μνημεία», αναδεικνύονται τέτοιες περιπτώσεις κατάφορα παράνομης, ή χωρίς την άδεια των αρμόδιων αρχών, χρήσης λίγων εμβληματικών μνημείων της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, που υπονομεύουν την προσπάθεια για τη σύννομη, με σεβασμό στην πολιτιστική αξία, αξιοποίηση χιλιάδων μνημείων που θα ενδυναμώσει αναπτυξιακά τη ελληνική περιφέρεια και θα δημιουργήσει δημοσιονομικό χώρο για την προστασία του πολιτιστικού κεφαλαίου.

Το καίριο ερώτημα δεν είναι το αν, αλλά το πως μπορούμε να αξιοποιήσουμε καλύτερα το πολιτιστικό μας κεφάλαιο. Ο αναπτυξιακός ρόλος της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι ευρύτατος και το πολιτιστικό κεφάλαιο αποτελεί σημαντικό αναπτυξιακό πυλώνα. Μπορεί να συμβάλει στον στόχο της έξυπνης, βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς

ανάπτυξης με διάφορους τρόπους. Οι δημιουργικοί τομείς, ενισχυμένοι από την τεχνολογία και τη δικτύωση, μπορούν να προσφέρουν όχι μόνο ευκαιρίες απασχόλησης, αλλά και αναζωογόνηση και αναγέννηση της τοπικής οικονομίας. Τα μουσεία και οι πολιτιστικές δραστηριότητες μπορούν να αποτελέσουν φορείς μάθησης, συμμετοχής και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Ο χαρακτήρας και η διαθεσιμότητα του εξαιρετικά πλούσιου ελληνικού πολιτιστικού κεφαλαίου όλων των εποχών, όπως οι αρχαιολογικοί χώροι της κλασικής εποχής, οι πολιτιστικοί οργανισμοί, τα κάστρα και τα μνημεία της νεότερης εποχής, αλλά και η άυλη κληρονομιά, μπορούν να ενταχθούν στην οικονομική ζωή προσφέροντας τελείως νέες υπηρεσίες, αναπτυξιακή ατμόσφαιρα, ταυτότητα και ποικιλία, συμβάλλοντας στη δημιουργία, την καλλιέργεια και την ενθάρρυνση της καινοτομίας. Επιπλέον, η επέκταση της ψηφιακής οικονομίας και των εικονικών τεχνολογιών μπορεί να ενθαρρύνει την απασχόληση σε δημιουργικές οικονομικές δραστηριότητες που συνδέονται με την πολιτιστική κληρονομιά.

Είναι γενικά πλέον αποδεκτό, ότι στο πλαίσιο του αναπτυξιακού ρόλου του πολιτισμού, η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να αποτελέσει τόσο μοχλό όσο και καταλύτη της βιώσιμης οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης και ότι ο πολιτισμός έχει σημαντική θέση στην αναπτυξιακή στρατηγική που έχει ανάγκη η χώρα για την εδραίωση της ελληνικής οικονομίας σε τροχιά ανάπτυξης και ευημερίας. Στο βιβλίο μου «Η οικονομία της πολιτιστικής κληρονομιάς – Αξιοποιώντας το παρελθόν για ένα βιώσιμο μέλλον» αναλύεται το σχετικό θεωρητικό πλαίσιο που αποτελείται από τέσσερα οικονομικά στοιχεία.

Πρώτον, την αναγνώριση ότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί κορυφαίο αναπτυξιακό κεφάλαιο για την ελληνική οικονομία.

Δεύτερον, την προσέγγιση του πολιτισμού ως οικονομικού τομέα χωριστά, που με αφετηρία και βάση το διαθέσιμο πολιτιστικό κεφάλαιο της χώρας χρησιμοποιεί πόρους, παράγει προϊόντα και υπηρεσίες, δημιουργεί εισόδημα και θέσεις εργασίας παρέχοντας υπηρεσίες με οικονομικό περιεχόμενο.

Τρίτον, την εξέταση της πολιτιστικής κληρονομιάς ως αναπτυξιακού παράγοντα που λειτουργεί ως αναπτυξιακός μοχλός στην τοπική αναπτυξιακή διαδικασία προσελκύοντας επενδύσεις και ενθαρρύνοντας αναπτυξιακές δραστηριότητες όπως ο πολιτιστικός τουρισμός, η ενθάρρυνση της τοπικής ανάπτυξης, η αναγέννηση του κέντρου πόλεων σε παρακμή, οι δημιουργικοί τομείς κ.λπ. Και, τέταρτον, την κατανόηση ότι η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης στην αναπτυξιακή διαδικασία μέσω της ενίσχυσης της ταυτότητας (branding) σε εθνικό και τοπικό επίπεδο, αλλά και της ποιότητας ζωής και της πολιτιστικής της επιρροής διεθνώς.

Η Ελλάδα διαθέτει παγκοσμίως μοναδικό πολιτιστικό κεφάλαιο, μεγάλης αναπτυξιακής αξίας. Το ζήτημα δεν είναι αν θα το αξιοποιήσει, αλλά πώς θα το αξιοποιήσει. Αλλά προϋπόθεση για να έχει ευρεία κοινωνική αποδοχή η αξιοποίηση είναι να μην ανεχθεί λογικές ασυδοσίας, ευκαιριακής εμπορευματοποίησης και παράκαμψης της νομιμότητας, γιατί τότε δεν πρόκειται για αξιοποίηση, αλλά για σταδιακή υπονόμευση ενός ανεκτίμητου δημόσιου αγαθού. Πρέπει να γίνει απόλυτα σαφές, ότι η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι εθνική αναγκαιότητα, αλλά η αυθαιρεσία και η κακή χρήση είναι έγκλημα που υπονομεύει τη νόμιμη και πολιτιστικά αποδεκτή αξιοποίηση.

Γεώργιος Μέργος, 

Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ

πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών