Ενώ στην Ελλάδα εξακολουθούμε να συζητάμε αν πρέπει να παραταθεί ή όχι η λειτουργία των λιγνιτικών μονάδων, στις Βρυξέλλες εξελίσσεται μια πολύ σημαντικότερη συζήτηση: πώς και με ποιους πόρους θα στηριχθούν οι λιγνιτικές περιοχές μετά το 2027.
Καθώς η χώρα έχει ήδη εισέλθει, έστω και άτυπα, σε προεκλογική περίοδο, η δημόσια αντιπαράθεση γύρω από τον λιγνίτη διεξάγεται με ολοένα μεγαλύτερη ένταση και ολοένα λιγότερη νηφαλιότητα. Ωστόσο, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν Πτολεμαΐδα 5 θα συνεχίσει να λειτουργεί για λίγα ακόμα χρόνια ή αν θα κλείσει και αυτή το 2026. Είναι αν οι ελληνικές λιγνιτικές περιοχές θα εξακολουθήσουν να αποτελούν προτεραιότητα της ευρωπαϊκής πολιτικής συνοχής και κατά την επόμενη προγραμματική περίοδο 2028-2034.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι θεωρητική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαμορφώνει ήδη το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο και το πλαίσιο της πολιτικής συνοχής μετά το 2027. Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο βρίσκεται σε εξέλιξη η διαπραγμάτευση του νέου πλαισίου για τα «Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης», ενώ τα κράτη-μέλη προετοιμάζουν ήδη τις προτεραιότητές τους για την αξιοποίηση των πόρων της επόμενης προγραμματικής περιόδου.
Αν και το Συμβούλιο δεν έχει ακόμη διαμορφώσει την τελική του θέση, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρωτοστατεί στη διατήρηση και ενίσχυση της στήριξης των περιοχών μετάβασης. Η κοινή έκθεση των Επιτροπών Προϋπολογισμών, Περιφερειακής Ανάπτυξης και Γεωργίας, καθώς και μεγάλο μέρος των περισσότερων από 6,100 τροπολογιών που έχουν κατατεθεί, συγκλίνουν στην υποχρεωτική ένταξη ειδικού κεφαλαίου Δίκαιης Μετάβασης στα νέα εθνικά σχέδια. Ορισμένες προτάσεις προβλέπουν ακόμη και τη δημιουργία νέου Ευρωπαϊκού Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης, με πόρους τουλάχιστον αντίστοιχους με εκείνους της περιόδου 2021-2027.
Η Ελλάδα οφείλει να στηρίξει αυτήν την κατεύθυνση. Τόσο οι Έλληνες ευρωβουλευτές όσο, κυρίως, η ελληνική κυβέρνηση, που θα διαμορφώσει το εθνικό σχέδιο, πρέπει να υπερασπιστούν τη διατήρηση ενός ισχυρού και διακριτού πυλώνα Δίκαιης Μετάβασης στη νέα προγραμματική περίοδο.
Τα στοιχεία εξηγούν γλαφυρά γιατί: Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο του ΟΟΣΑ Jose Enrique Garcilazo στην πρόσφατη εναρκτήρια εκδήλωση για το Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης, η Δυτική Μακεδονία κατέγραψε τις μεγαλύτερες μειώσεις τόσο στο κατά κεφαλήν εισόδημα όσο και στην παραγωγικότητα της εργασίας στη χώρα μεταξύ όλων των ελληνικών περιφερειών την περίοδο 2013 και 2024.
Για χιλιάδες εργαζόμενους, μικρές επιχειρήσεις και νέους ανθρώπους που εξακολουθούν να ζουν, να εργάζονται και να επενδύουν στις λιγνιτικές περιοχές, η Δίκαιη Μετάβαση δεν αποτελεί μια αφηρημένη ευρωπαϊκή πολιτική. Είναι η βασική προϋπόθεση ώστε οι περιοχές τους να αποκτήσουν ένα νέο παραγωγικό μοντέλο και βιώσιμες αναπτυξιακές προοπτικές. Υπό αυτό το πρίσμα, η διακοπή της χρηματοδότησης μετά το 2027 θα αποτελούσε σοβαρό στρατηγικό λάθος.
Η νέα προγραμματική περίοδος 2028-2034 αποτελεί επίσης μια δεύτερη ευκαιρία να διορθωθούν οι αδυναμίες της πρώτης φάσης της Δίκαιης Μετάβασης που υλοποιείται με πόρους της τρέχουσας περιόδου 2021-2027. Αυτό προϋποθέτει τη διατήρηση της υφιστάμενης Διαχειριστικής Αρχής, τη συνέχιση των βασικών προτεραιοτήτων στα Εδαφικά Σχέδια των λιγνιτικών περιοχών, μια ουσιαστική αξιολόγηση του σημερινού Προγράμματος Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, μεγαλύτερη συμμετοχή των τοπικών φορέων στη διακυβέρνηση και τη λήψη αποφάσεων και ενίσχυση της τεχνικής υποστήριξης των δυνητικών δικαιούχων.
Οι πολίτες των λιγνιτικών περιοχών στήριξαν επί δεκαετίες την ενεργειακή και οικονομική ανάπτυξη της χώρας, επωμιζόμενοι σημαντικό περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος. Ο παραγωγικός μετασχηματισμός των περιοχών αυτών δεν αποτελεί μόνο περιφερειακή υπόθεση·είναι ένα εθνικό στοίχημα που μπορούμε και πρέπει να κερδίσουμε.
Οι προοπτικές των λιγνιτικών περιοχών της χώρας δεν θα βελτιωθούν ούτε στο ελάχιστο από μια συζήτηση που παραμένει εγκλωβισμένη στο -ξεπερασμένο- δίλημμα “λιγνίτης ή όχι”. Αντίθετα, το μέλλον τους θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από τις πολιτικές αποφάσεις που θα ληφθούν τους επόμενους μήνες, σε ευρωπαϊκό αλλά κυρίως σε εθνικό επίπεδο, για το ύψος, τη στόχευση και την αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης μετά το 2027.
Αν η Ελλάδα δεν διεκδικήσει έγκαιρα τη συνέχιση μιας ισχυρής πολιτικής Δίκαιης Μετάβασης, κινδυνεύει να χάσει μια δεύτερη -και ίσως τελευταία- ευκαιρία να διασφαλίσει ένα βιώσιμο μέλλον για τις λιγνιτικές της περιοχές.
Ο Νίκος Μάντζαρης είναι επικεφαλής αναλυτής πολιτικής και συνιδρυτής του Green Tank
