Για τη διασφάλιση της στρατηγικής της αυτονομίας, η Ευρώπη χρειάζεται αξιόπιστη πρόσβαση σε δορυφορικές επικοινωνίες και γεωχωρικές πληροφορίες, τόσο για εμπορικούς όσο και για στρατιωτικούς σκοπούς, κάτι το οποίο αυτή τη στιγμή, κάθε άλλο παρά δεδομένο είναι.
Αντίθετα, σήμερα, η πρόσβαση σε κρίσιμες υπηρεσίες εξακολουθεί να εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από υποδομές και εταιρείες που ελέγχονται από τρίτες χώρες, κυρίως τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σύμφωνα με ανάλυση της βελγικής δεξαμενής σκέψης Bruegel, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση αναπτύσσει ήδη τη δική της αρχιτεκτονική ασφαλών δορυφορικών επικοινωνιών, στον τομέα της συλλογής πληροφοριών, της επιτήρησης και της αναγνώρισης (Intelligence, Surveillance and Reconnaissance – ISR) εξακολουθεί να μην διαθέτει ενιαίο και επαρκώς αυτόνομο σύστημα. Οι ελλείψεις είναι ιδιαίτερα σημαντικές στις οπτικές και ραντάρ δυνατότητες παρατήρησης, αλλά και στον εντοπισμό και την παρακολούθηση βαλλιστικών πυραύλων.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο στρατιωτικό. Είναι και οικονομικό, καθώς τα κράτη-μέλη καλούνται να αποφασίσουν εάν θα συνεχίσουν να χρηματοδοτούν χωριστές εθνικές υποδομές ή εάν θα συγκεντρώσουν πόρους για τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος.
Η δεύτερη επιλογή θα μπορούσε να περιορίσει τις αλληλεπικαλύψεις, να μειώσει το συνολικό κόστος και να εξασφαλίσει πρόσβαση ακόμη και στα μικρότερα κράτη, τα οποία δεν έχουν τη δημοσιονομική δυνατότητα να αναπτύξουν αυτόνομα στρατιωτικά δορυφορικά δίκτυα.
Η εξάρτηση έχει και οικονομικό κόστος
Η ευρωπαϊκή ευπάθεια έγινε εμφανής στον πόλεμο της Ουκρανίας. Το 2022, κατά την ουκρανική αντεπίθεση στην περιοχή της Χερσώνας, η διακοπή της υπηρεσίας Starlink σε τμήματα του μετώπου προκάλεσε προβλήματα στις επικοινωνίες και στις επιχειρήσεις μη επανδρωμένων αεροσκαφών.
Τον Μάρτιο του 2025, οι ΗΠΑ ανέστειλαν την ανταλλαγή πληροφοριών με τις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις και την πρόσβασή τους σε δορυφορικές εικόνες μέσω του προγράμματος Global Enhanced GEOINT Delivery. Η Maxar επιβεβαίωσε τότε ότι η πρόσβαση στις σχετικές υπηρεσίες είχε απενεργοποιηθεί κατόπιν εντολής της αμερικανικής κυβέρνησης.
Τα περιστατικά αυτά ανέδειξαν τον κίνδυνο να διακοπεί ή να περιοριστεί η πρόσβαση σε κρίσιμες υπηρεσίες για πολιτικούς λόγους, ακόμη και εν μέσω πολεμικής σύγκρουσης. Για την Ευρώπη, η εξάρτηση αυτή μεταφράζεται σε αβεβαιότητα ως προς τη διαθεσιμότητα υπηρεσιών που είναι απαραίτητες για την άμυνα, αλλά και σε περιορισμένη δυνατότητα ελέγχου του κόστους και των όρων παροχής τους.
Την ίδια στιγμή, οι αμυντικές δαπάνες των κρατών-μελών αυξάνονται. Από περίπου 1,5% του ΑΕΠ το 2022, έφθασαν στο 2,2% το 2025, όταν η συνολική δαπάνη των 27 κρατών της ΕΕ ανήλθε σε 418 δισ. ευρώ, αυξημένη κατά 20% σε σχέση με το 2024.
Για το 2026 προβλέπεται περαιτέρω άνοδος στα 454 δισ. ευρώ, ή στο 2,4% του ΑΕΠ. Οι επενδύσεις στον αμυντικό εξοπλισμό έφθασαν τα 134 δισ. ευρώ το 2025, ενώ οι σχετικές προβλέψεις για το 2026 ανέρχονται σε περίπου 163 δισ. ευρώ.
Παρά την αύξηση των κονδυλίων, οι προμήθειες παραμένουν κατακερματισμένες μεταξύ εθνικών κυβερνήσεων και διαφορετικών προμηθευτών. Οι μικρότερες γραμμές παραγωγής, οι διαφορετικές τεχνικές προδιαγραφές και οι άνισες δημοσιονομικές δυνατότητες περιορίζουν τις οικονομίες κλίμακας.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ευρώπη δαπανά περισσότερα, χωρίς να εξασφαλίζει πάντοτε ανάλογη αύξηση των κοινών επιχειρησιακών δυνατοτήτων της.
Τα εθνικά προγράμματα και το παράδειγμα του IRIS²
Η Ευρώπη διαθέτει ήδη επιμέρους στρατιωτικές δορυφορικές δυνατότητες. Η Γαλλία χρησιμοποιεί το σύστημα οπτικής παρατήρησης CSO, η Γερμανία το ραντάρ SARah, ενώ η Ιταλία αξιοποιεί τους δορυφόρους δεύτερης γενιάς COSMO-SkyMed. Η Γαλλία έχει συνάψει συμφωνίες ανταλλαγής δεδομένων με τη Γερμανία και την Ιταλία, ενώ η Πολωνία αναπτύσσει τη δική της συστοιχία ραντάρ POLSARIS.
Σημαντικό ρόλο έχουν αποκτήσει και οι εμπορικοί πάροχοι. Η φινλανδική ICEYE προμηθεύει δορυφόρους ραντάρ σε ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Πολωνία, η Ολλανδία και η Πορτογαλία.
Η αξιοποίηση ιδιωτικών υποδομών μπορεί να καλύψει άμεσα στρατιωτικές ανάγκες, αλλά δεν εξαλείφει τους κινδύνους που απορρέουν από την ιδιοκτησία, τη δικαιοδοσία και τις συμβατικές υποχρεώσεις των εταιρειών.
Στον τομέα των ασφαλών επικοινωνιών, το σημαντικότερο κοινό εγχείρημα είναι το IRIS².
Το πρόγραμμα ενισχύθηκε τον Αύγουστο του 2026, όταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η κοινοπραξία SpaceRISE συμφώνησαν στην επέκταση του σχεδιασμού του σε 348 δορυφόρους: 330 σε χαμηλή γήινη τροχιά και 18 σε μεσαία. Η αναθεωρημένη αρχιτεκτονική περιλαμβάνει πρόσθετη δυναμικότητα για την άμυνα, την ασφάλεια και τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, ενώ οι πρώτες εκτοξεύσεις προγραμματίζονται από το 2029.
Η ενίσχυση του προγράμματος συνοδεύεται από πρόσθετη χρηματοδότηση 4 δισ. ευρώ, η οποία θα καλυφθεί από πόρους του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού της περιόδου 2028-2034, καθώς και από νέες επενδύσεις κρατών-μελών και τρίτων χωρών.
Σημαντικές εθνικές δεσμεύσεις έχουν ήδη ανακοινωθεί: η Ουγγαρία έχει δεσμεύσει 500 εκατ. ευρώ, η Πολωνία 656 εκατ. ευρώ και η Ισπανία από 1,6 έως 2 δισ. ευρώ. Οι συνεισφορές αυτές αφορούν πρόσθετες εθνικές ανάγκες στο πλαίσιο του IRIS² και όχι τη χρηματοδότηση ενός ξεχωριστού συστήματος στρατιωτικής παρατήρησης.
Το συνολικό κόστος του IRIS έχει αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό. Δημοσιεύματα του Σεπτεμβρίου 2026 το τοποθετούν περίπου στα 15,7 δισ. ευρώ, έναντι αρχικής εκτίμησης 10,6 δισ. ευρώ. Η αύξηση αποτυπώνει την επέκταση της συστοιχίας και τις πρόσθετες απαιτήσεις για μεγαλύτερη χωρητικότητα και ασφάλεια.
Το IRIS, ωστόσο, αφορά πρωτίστως τις ασφαλείς επικοινωνίες. Δεν καλύπτει από μόνο του το κενό στις στρατιωτικές δυνατότητες ISR, ούτε υποκαθιστά την ανάγκη για ευρωπαϊκά συστήματα εντοπισμού βαλλιστικών πυραύλων. Η νέα κοινή αρχιτεκτονική θα πρέπει, επομένως, να σχεδιαστεί συμπληρωματικά προς τις υφιστάμενες υποδομές και όχι ως επανάληψή τους.
Κοινές υποδομές για μικρότερο κόστος
Η οικονομική επιχειρηματολογία υπέρ της κοινής ευρωπαϊκής επένδυσης στηρίζεται στο γεγονός ότι οι δορυφορικές υπηρεσίες μπορούν να αξιοποιούνται από πολλούς χρήστες χωρίς ανάλογη αύξηση του κόστους. Μια εικόνα ή μια επεξεργασμένη αξιολόγηση πληροφοριών μπορεί να διανεμηθεί σε περισσότερα κράτη με πολύ μικρή πρόσθετη επιβάρυνση. Αντίθετα, η ανάπτυξη ξεχωριστών δορυφόρων, επίγειων σταθμών και συστημάτων επεξεργασίας από κάθε χώρα συνεπάγεται υψηλές αρχικές δαπάνες.
Οι υπηρεσίες αυτές λειτουργούν ως αγαθά συλλογικής χρήσης: μπορούν να μοιράζονται μεταξύ των συμμετεχόντων, αλλά η πρόσβαση μπορεί να περιορίζεται σε όσους δεν τηρούν τις οικονομικές και επιχειρησιακές υποχρεώσεις τους. Το χαρακτηριστικό αυτό επιτρέπει τη δημιουργία ενός συστήματος συνδρομών, το οποίο θα συνδέει τη χρηματοδοτική συμμετοχή με σαφώς καθορισμένα δικαιώματα πρόσβασης.
Το ύψος των συνεισφορών θα μπορούσε να καθορίζεται με βάση το ακαθάριστο εθνικό εισόδημα κάθε χώρας. Μια βασική συνδρομή θα κάλυπτε τις σταθερές λειτουργικές δαπάνες και την προγραμματισμένη ανανέωση των δορυφόρων, ενώ πρόσθετες χρεώσεις θα επιβάλλονταν μόνο όταν η επιπλέον χρήση δημιουργεί συγκεκριμένο πρόσθετο κόστος, όπως η αγορά εμπορικής δορυφορικής χωρητικότητας.
Η κατανομή των περιορισμένων επιχειρησιακών δυνατοτήτων, όπως η προτεραιότητα συλλογής πληροφοριών σε περιόδους κρίσης, δεν θα πρέπει να εξαρτάται από το ύψος της οικονομικής συνεισφοράς. Θα πρέπει να βασίζεται σε προκαθορισμένους κανόνες και στις πραγματικές ανάγκες ασφαλείας. Με αυτόν τον τρόπο, τα μικρότερα κράτη δεν θα αποκλείονται από κρίσιμες υπηρεσίες λόγω περιορισμένων δημοσιονομικών δυνατοτήτων.
Οι εξοικονομήσεις, πάντως, δεν είναι αυτόματες. Θα προκύψουν μόνο εάν η κοινή υποδομή αντικαταστήσει πράγματι εθνικές επενδύσεις που διαφορετικά θα πραγματοποιούνταν ξεχωριστά.
Εάν τα κράτη επιμείνουν στη διατήρηση παράλληλων συστημάτων, σε εθνικές παραλλαγές του εξοπλισμού ή σε προκαθορισμένες ποσοστώσεις για την κατανομή των συμβάσεων, το κόστος θα παραμείνει υψηλό. Γι’ αυτό προτείνονται κοινές τεχνικές προδιαγραφές και ανταγωνιστικές διαδικασίες προμηθειών, χωρίς υποχρεωτική κατανομή των συμβάσεων βάσει εθνικών μεριδίων.
Ευρωπαϊκός δανεισμός για τις αρχικές επενδύσεις
Το βασικό χρηματοδοτικό μοντέλο που προτείνει η Bruegel προβλέπει τη χρήση δανεισμού σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης για την κάλυψη των αρχικών κεφαλαιακών αναγκών.
Η λογική είναι ότι η κατασκευή και η εκτόξευση των δορυφόρων απαιτούν μεγάλα ποσά στην αρχή, ενώ τα οφέλη των υποδομών εκτείνονται σε πολλά χρόνια. Ο δανεισμός θα επέτρεπε, επομένως, να κατανεμηθεί το κόστος σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, αντί να επιβαρυνθεί εξ ολοκλήρου ο προϋπολογισμός της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορούσε να εκδώσει χρεόγραφα με εγγύηση τα διαθέσιμα περιθώρια του προϋπολογισμού της Ένωσης. Οι πόροι θα κατευθύνονταν στις αρχικές κεφαλαιουχικές επενδύσεις, ενώ οι συμμετέχουσες χώρες θα αναλάμβαναν μέσω μακροπρόθεσμων συνδρομών το λειτουργικό κόστος, την εξυπηρέτηση του χρέους και τις δαπάνες συντήρησης και αντικατάστασης του εξοπλισμού.
Το μοντέλο αυτό διαφοροποιείται από έναν γενικευμένο κοινό δανεισμό για αμυντικές δαπάνες. Θα συνδέει συγκεκριμένα το χρέος με μια υποδομή που θα παρέχει κοινές υπηρεσίες και θα δημιουργεί προβλέψιμες χρηματοδοτικές υποχρεώσεις για τα συμμετέχοντα κράτη. Παράλληλα, η δυνατότητα περιορισμού της πρόσβασης σε χώρες που δεν καταβάλλουν τις συνδρομές τους θα λειτουργεί ως κίνητρο για την τήρηση των δεσμεύσεων.
Η ιδιοκτησία της κοινής κυβερνητικής υποδομής προτείνεται να ανήκει στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, κατά το πρότυπο του IRIS². Στο εγχείρημα θα μπορούσαν να συμμετέχουν και στενοί σύμμαχοι εκτός ΕΕ, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Καναδάς, βάσει συμβατικών συμφωνιών που θα τους εξασφαλίζουν δικαιώματα πρόσβασης, χωρίς να τους παρέχουν κυριότητα επί των ευρωπαϊκών περιουσιακών στοιχείων.
Το κρίσιμο ζητούμενο είναι να συμφωνήσουν οι κυβερνήσεις σε ένα κοινό πλαίσιο διακυβέρνησης και χρηματοδότησης πριν από την έναρξη των προμηθειών.
Η κοινή ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική θα έχει οικονομικό νόημα εφόσον περιορίσει τις αλληλεπικαλύψεις και τις εθνικές δαπάνες, ενώ θα προσφέρει σταθερή πρόσβαση σε κρίσιμες υπηρεσίες.
Πάνω απ’ όλα, θα επιτρέψει στην Ευρώπη να ελέγχει τις υποδομές από τις οποίες εξαρτώνται η άμυνα και η ασφάλειά της, χωρίς να κινδυνεύει να χάσει την πρόσβαση σε αυτές εξαιτίας πολιτικών αποφάσεων τρίτων χωρών.




































