Η συντάκτρια είναι γενική διευθύντρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου
Ο πόλεμος στο Ιράν έχει προκαλέσει πιέσεις στη διαθεσιμότητα ενέργειας, τροφίμων και λιπασμάτων, θέτοντας το ερώτημα αν η παγκόσμια αντίδραση θα επαναλάβει τα αρχικά λάθη της πανδημίας Covid-19. Τότε, οι κυβερνήσεις επέδειξαν εσωστρέφεια, επιβάλλοντας απαγορεύσεις και περιορισμούς στις εξαγωγές για να εξασφαλίσουν εμβόλια στο εσωτερικό των χωρών τους, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου η παραγωγική ικανότητα υπερέβαινε τις ανάγκες. Αν και τα μέτρα αυτά χαλάρωσαν αργότερα, η αρχική αντίδραση άφησε τις φτωχότερες χώρες στο τέλος της ουράς, με σοβαρές συνέπειες.
Ένα παρόμοιο μοτίβο ακολούθησε το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία, ο οποίος διατάραξε τις αγορές λιπασμάτων και τροφίμων. Κατά τους δύο πρώτους μήνες της σύγκρουσης, η παρακολούθηση της γραμματείας του ΠΟΕ έδειξε ότι τα μέλη εφάρμοσαν 53 εμπορικά μέτρα, τα τρία τέταρτα των οποίων ήταν περιοριστικά. Οι απαγορεύσεις εξαγωγών και οι περιορισμοί σε βασικά εμπορεύματα -κυρίως τρόφιμα, λιπάσματα και καύσιμα- περιόρισαν την παγκόσμια προσφορά και οδήγησαν σε αύξηση των τιμών· ένας μικρότερος αριθμός μέτρων, συμπεριλαμβανομένων των μειώσεων των εισαγωγικών δασμών, συνέβαλε στην ελάφρυνση των πιέσεων στο περιθώριο. Όταν οι χώρες ενεργούν για να προστατεύσουν τις εγχώριες αγορές, το αποτέλεσμα είναι συχνά υψηλότερες τιμές και μεγαλύτερη μεταβλητότητα σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η αντίδραση στην τρέχουσα διαταραχή στα Στενά του Ορμούζ φαίνεται λιγότερο περιοριστική. Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη αλλαγή. Τα μέλη του ΠΟΕ έχουν εφαρμόσει και πάλι σημαντικό αριθμό μέτρων για την αντιμετώπιση των περιορισμών στον τομέα της ενέργειας και των συναφών προϊόντων, καθώς και των λιπασμάτων και των τροφίμων. Από τα περίπου 78 μέτρα που έχουν ληφθεί μέχρι στιγμής, λίγο πάνω από το 70% διευκολύνει το εμπόριο. Αυτά περιλαμβάνουν προσπάθειες για την ενίσχυση της παγκόσμιας προσφοράς, ιδίως πετρελαίου, φυσικού αερίου και διυλισμένων προϊόντων, παράλληλα με την άρση ορισμένων εξαγωγικών περιορισμών και την απλοποίηση των τελωνειακών διαδικασιών.
Αυτή η πιο ισορροπημένη προσέγγιση υποδηλώνει ότι έχουν αφομοιωθεί τα διδάγματα από προηγούμενες κρίσεις. Σε πολλές περιπτώσεις, οι κυβερνήσεις έχουν συνδυάσει εμπορικά μέτρα με πολιτικές όπως επιδοτήσεις καυσίμων, φορολογικές προσαρμογές και στοχευμένες παρεμβάσεις, προκειμένου να προστατεύσουν τα νοικοκυριά από τις πληθωριστικές πιέσεις. Τέτοιες πολιτικές μπορούν να μετριάσουν τις εγχώριες επιπτώσεις χωρίς να περιορίζουν αδικαιολόγητα την παγκόσμια προσφορά.
Ωστόσο, το ποσοστό των περιοριστικών μέτρων, που ανέρχεται σε περίπου 30%, παραμένει σημαντικό. Ακόμη και όταν είναι καλοπροαίρετα, αυτά τα μέτρα ενέχουν τον κίνδυνο να επιτείνουν τις πιέσεις στις τιμές και να ενισχύσουν τις ανησυχίες σχετικά με την έλλειψη. Η στροφή των μελών του ΠΟΕ προς πιο εποικοδομητικά μέτρα είναι ενθαρρυντική, αλλά δεν πρέπει να οδηγήσει σε εφησυχασμό. Περαιτέρω περιοριστικά μέτρα ενέχουν τον κίνδυνο να επιδεινώσουν τον πληθωρισμό και να ενισχύσουν την αβεβαιότητα.
Οι παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες έχουν επιδείξει προσαρμοστικότητα απέναντι σε επαναλαμβανόμενες κρίσεις και διαταραχές. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας της Covid-19, καθώς και κατά τις προηγούμενες διαταραχές στη Μαύρη Θάλασσα, οι αλυσίδες αξίας προσαρμόστηκαν αναζητώντας εναλλακτικές διαδρομές και προμηθευτές.
Οι πρώτες αντιδράσεις στην κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ υποδηλώνουν ότι ενδέχεται να διαμορφωθεί ένα παρόμοιο μοτίβο, καθώς οι εταιρείες ανακατευθύνουν τις αποστολές τους και διαφοροποιούν τις πηγές προμήθειας για να διατηρήσουν τις ροές.
Η εμπορική πολιτική θα πρέπει να υποστηρίζει, και όχι να εμποδίζει, αυτή την προσαρμογή. Ωστόσο, υπάρχει μια βαθύτερη διαρθρωτική πρόκληση, δηλαδή η συγκέντρωση κρίσιμων εμπορικών ροών σε μια περιορισμένη ομάδα χωρών και θαλάσσιων διαδρόμων. Αυτό που κάποτε εξασφάλιζε αποτελεσματικότητα μπορεί, υπό πίεση, να μετατραπεί σε πηγή ευπάθειας. Η υπερβολική εξάρτηση από ένα περιορισμένο σύνολο προμηθευτών ή διαδρομών αφήνει τις παγκόσμιες αγορές εκτεθειμένες και μειώνει την ευελιξία σε περιόδους κρίσης.
Οι κίνδυνοι εκτείνονται πέρα από το Ορμούζ. Άλλα στρατηγικά σημεία συμφόρησης, όπως η Διώρυγα του Σουέζ, η Διώρυγα του Παναμά, το Στενό Μαλάκκα και το Στενό του Γιβραλτάρ, για να αναφέρουμε μερικά, υπογραμμίζουν την έκθεση των παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων σε διαταραχές. Σε ένα τέτοιο αλληλοσυνδεόμενο σύστημα, οι πολιτικές επιλογές σε μια περιοχή μπορούν να μεταδοθούν γρήγορα σε όλες τις αγορές, ενισχύοντας τη μεταβλητότητα πολύ πέρα από το σημείο προέλευσης.
Η αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων θα απαιτήσει πιο προνοητικές προσεγγίσεις όσον αφορά τη διαφοροποίηση και την ανθεκτικότητα στο παγκόσμιο εμπόριο.
Αυτό καθιστά απαραίτητη τη συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων, διεθνών οργανισμών και του ιδιωτικού τομέα. Η πανδημία έδειξε ότι η συνεργασία μεταξύ των παραγωγών εμβολίων, των εταιρειών logistics και θεσμικών οργάνων όπως ο ΠΟΕ, το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο ΠΟΥ μπορεί να βελτιώσει τη διαφάνεια, να αμβλύνει τα εμπόδια και να υποστηρίξει τη σταδιακή άρση των περιορισμών. Οι προσπάθειες αυτές δεν εξάλειψαν τις πιέσεις, αλλά συνέβαλαν στη σταθεροποίηση των αγορών και στη διεύρυνση της πρόσβασης με την πάροδο του χρόνου.
Μελλοντικές κρίσεις θα απαιτήσουν τις ίδιες πρακτικές συντονισμού, συμπεριλαμβανομένης της έγκαιρης ανταλλαγής πληροφοριών, της συγκράτησης στη χρήση εμπορικών περιορισμών και της στενότερης συνεργασίας με τις εταιρείες που διακινούν, χρηματοδοτούν και ασφαλίζουν το παγκόσμιο εμπόριο.
Σε ένα αλληλοσυνδεόμενο εμπορικό σύστημα, η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο μέσω εθνικών μέτρων. Η εναλλακτική λύση έναντι της συντονισμένης προσαρμογής είναι ένας κύκλος περιορισμών που θα οδηγήσει όλες τις χώρες σε χειρότερη κατάσταση.
