Φτώχεια: Η κοινωνική κρίση ξαναγράφει το οικονομικό εγχειρίδιο της Ευρώπης

Η Ευρώπη μοιάζει να ζει ξανά μέσα σε μια παράδοξη κανονικότητα με τους δείκτες της ανάπτυξης να κινούνται θετικά, έστω και με χαμηλότερους ρυθμούς εξαιτίας του πολέμου, την ανεργία να υποχωρεί σταδιακά και τις κυβερνήσεις να επιμένουν ότι η οικονομίες είναι ισχυρότερες παρά τις αλλεπάλληλες κρίσεις.

Το «κοινωνικό πακέτο» για τη φτώχεια

Κι όμως για εκατομμύρια Ευρωπαίους, η καθημερινότητα εξακολουθεί να είναι μια διαρκής άσκηση επιβίωσης απέναντι σε ενοίκια, λογαριασμούς ενέργειας, τιμές τροφίμων και ένα κοινωνικό κράτος που συχνά αδυνατεί να λειτουργήσει ως πραγματικό δίχτυ ασφαλείας.

Η νέα κοινωνική ατζέντα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έρχεται ακριβώς σε αυτή τη συγκυρία. Οι Βρυξέλλες ανακοίνωσαν ένα νέο «κοινωνικό πακέτο» με στόχο την εξάλειψη της φτώχειας έως το 2050, την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και την προστασία των πλέον ευάλωτων ομάδων.

Πίσω από τη φιλόδοξη ρητορική, παραμένει ερώτημα αν μπορεί πράγματι η Ευρώπη να περιορίσει τη φτώχεια σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή κρίση επιστρέφει

Η πρωτοβουλία περιλαμβάνει συστάσεις για εθνικές στρατηγικές καταπολέμησης της φτώχειας, δράσεις για την προσιτή στέγαση, μέτρα για παιδιά και άτομα με αναπηρία, καθώς και ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο παρακολούθησης της κοινωνικής ανθεκτικότητας.

Ωστόσο, πίσω από τη φιλόδοξη ρητορική, παραμένει ερώτημα αν μπορεί πράγματι η Ευρώπη να περιορίσει τη φτώχεια σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή κρίση επιστρέφει, οι γεωπολιτικές εντάσεις διογκώνονται και οι κοινωνικές ανισότητες βαθαίνουν;

Η Ελλάδα στους «κόκκινους» δείκτες της Ευρώπης

Η συνθήκη γίνεται ακόμη πιο δύσκολη όταν κοιτάξει κανείς την ελληνική περίπτωση, καθώς τα τελευταία στοιχεία για το 2025 αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που απέχει αισθητά από την εικόνα της οικονομικής κανονικοποίησης.

Ο δείκτης κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού (AROPE) στην Ελλάδα ανέρχεται στο 27,5% του πληθυσμού, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ βρίσκεται στο 20,9%. Πρόκειται για μία από τις χειρότερες επιδόσεις στην Ευρώπη, πίσω μόνο από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία.

Η φτώχεια στην Ελλάδα δεν είναι μόνο αποτέλεσμα χαμηλών εισοδημάτων, αλλά αποτέλεσμα ενός συνδυασμού πίεσης

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εικόνα για τα παιδιά. Σχεδόν τρία στα δέκα παιδιά στην Ελλάδα βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, με το ποσοστό να φτάνει το 29,6%, υψηλότερα από τον ήδη αυξημένο ευρωπαϊκό μέσο όρο του 24,3%.

Τα στοιχεία αυτά αποκτούν ιδιαίτερο βάρος γιατί αποκαλύπτουν ότι η φτώχεια στην Ελλάδα δεν είναι μόνο αποτέλεσμα χαμηλών εισοδημάτων, αλλά αποτέλεσμα ενός συνδυασμού πίεσης από την αύξηση του κόστους στέγασης, πίεσης, περιορισμένων κοινωνικών μεταβιβάσεων, ακριβής ενέργειας και περιορισμένης πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες και αγαθά.

Το κόστος στέγασης

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της κρίσης είναι το κόστος στέγασης το οποίο απορροφά το 26,4% του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών — ποσοστό υπερτριπλάσιο από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που βρίσκεται στο 7,7%.

Η ένταση της πίεσης αποτυπώνεται στον δείκτη τιμών κατοικίας προς εισόδημα, ο οποίος αυξήθηκε κατά μέσο όρο 5% ετησίως την περίοδο 2022-2024, όταν στην ΕΕ καταγράφηκε μείωση 2,4%.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πλέον ότι η στεγαστική κρίση εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές απειλές της επόμενης δεκαετίας

Σε μια χώρα όπου οι μισθοί παραμένουν χαμηλοί σε σχέση με το ευρωπαϊκό επίπεδο, η συγκεκριμένη επιβάρυνση μετατρέπεται σε ένα μόνιμο μηχανισμό φτωχοποίησης της μεσαίας και χαμηλής τάξης, ειδικά από την στιγμή που η Κομισιόν εντοπίζει στην ελληνική αγορά κατοικίας ενδείξεις υπερτίμησης περίπου 18% το 2025.

Τα ενοίκια αυξάνονται ταχύτερα από τους μισθούς, οι τιμές στην αγορά κατοικίας παραμένουν σε ανοδική τροχιά και η έλλειψη διαθέσιμης προσιτής κατοικίας δημιουργεί μια ασφυκτική συνθήκη, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα και στις τουριστικές περιοχές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πλέον ότι η στεγαστική κρίση εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές απειλές της επόμενης δεκαετίας.

Κοινωνικό κράτος με περιορισμένες αντοχές

Η ελληνική αδυναμία αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα κοινωνικής προστασίας. Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις, εκτός των συντάξεων,  μειώνουν τον κίνδυνο φτώχειας στην Ελλάδα μόλις κατά 15,5%, όταν στην Ευρωπαϊκή Ένωση η αντίστοιχη μείωση φτάνει το 33,2%. Με άλλα λόγια, το ελληνικό κοινωνικό κράτος εμφανίζεται σημαντικά λιγότερο αποτελεσματικό στο να απορροφά τους κραδασμούς της οικονομικής πίεσης.

Η εικόνα επιβαρύνεται περαιτέρω από δύο ακόμη δείκτες που θεωρούνται κρίσιμοι για τη μέτρηση της κοινωνικής συνοχής. Η ανεκπλήρωτη ανάγκη για ιατρική φροντίδα στην Ελλάδα ανέρχεται στο 11,5%, σχεδόν πενταπλάσια από τον μέσο όρο της ΕΕ.

Το ελληνικό κοινωνικό κράτος εμφανίζεται σημαντικά λιγότερο αποτελεσματικό στο να απορροφά τους κραδασμούς της οικονομικής πίεσης

Την ίδια στιγμή, η φροντίδα παιδιών κάτω των τριών ετών παραμένει χαμηλή, στοιχείο που περιορίζει ιδιαίτερα τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Παράλληλα, το χάσμα απασχόλησης για τα άτομα με αναπηρία διαμορφώνεται στο 35,9%, όταν στην ΕΕ κινείται κοντά στο 24%. Η απόσταση αυτή δείχνει ότι μεγάλα τμήματα του πληθυσμού εξακολουθούν να βρίσκονται εκτός οικονομικής και κοινωνικής ένταξης.

Ενεργειακή σκιά πάνω από την Ευρώπη

Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πακέτο παρουσιάζεται σε μια περίοδο όπου η ενεργειακή αβεβαιότητα επιστρέφει δυναμικά καθώς οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και οι οι συνέπειεες από την παρατεταμένη κρίση στα Στενά του Ορμούζ επαναφέρουν τον κίνδυνο ενός νέου κύματος πληθωρισμού σε ενέργεια και τρόφιμα.

Η προειδοποίηση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) ότι ένα παρατεταμένο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ θα μπορούσε να προκαλέσει παγκόσμια κρίση στις τιμές τροφίμων μέσα στους επόμενους μήνες, επηρεάζοντας μεταφορές, λιπάσματα και ενεργειακό κόστος σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής, ήταν ιδιαίτερα ηχηρή.

Η ελληνική οικονομία κουβαλά ακόμη τις συνέπειες μιας δεκαπενταετούς περιόδου διαδοχικών κρίσεων

Για την Ευρώπη, αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα του κόστους ζωής ενδέχεται να επιστρέψει με νέα ένταση, πριν ακόμη απορροφηθούν πλήρως οι κραδασμοί της προηγούμενης ενεργειακής κρίσης.

Και για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η ενεργειακή φτώχεια παραμένει υψηλή, ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος. Η ελληνική οικονομία κουβαλά ακόμη τις συνέπειες μιας δεκαπενταετούς περιόδου διαδοχικών κρίσεων, δημοσιονομικής, πανδημικής, ενεργειακής και πληθωριστικής. Η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών παραμένει χαμηλή, οι αποταμιεύσεις περιορισμένες και η ανθεκτικότητα των πιο ευάλωτων στρωμάτων εξαιρετικά εύθραυστη.

Το πιο κρίσιμο στοιχείο

Το πιο κρίσιμο στοιχείο ίσως δεν η εικόνα των στατιστικών στοιχείων, αλλά η αίσθηση που δημιουργούν στις κοινωνίες. Σε ολόκληρη την Ευρώπη διαμορφώνεται σταδιακά η αντίληψη ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν μεταφράζεται αυτόματα σε κοινωνική ασφάλεια. Η εργασία δεν εγγυάται πλέον σταθερότητα, η κατοικία μετατρέπεται σε δυσπρόσιτο αγαθό και το κόστος ζωής συχνά εξανεμίζει κάθε αύξηση εισοδήματος.

Στην Ευρώπη διαμορφώνεται σταδιακά η αντίληψη ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν μεταφράζεται αυτόματα σε κοινωνική ασφάλεια

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να απαντήσει με ένα νέο πλαίσιο κοινωνικής πολιτικής. Όμως η πραγματική πρόκληση βρίσκεται στο κατά πόσο οι κυβερνήσεις θα μπορέσουν να χρηματοδοτήσουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις σε μια περίοδο αυξημένων αμυντικών δαπανών, δημοσιονομικών περιορισμών και γεωπολιτικής αβεβαιότητας.