Ακρίβεια: Γιατί η κυβέρνηση επιλέγει το γεμάτο ταμείο και όχι τις χαμηλές τιμές

Τα δημόσια ταμεία γεμίζουν, όμως η καθημερινότητα των νοικοκυριών γίνεται ολοένα ακριβότερη. Η εκτέλεση του κρατικού προϋπολογισμού για το πρώτο εξάμηνο του 2026 αποκάλυψε μια αντίφαση που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και τη στάση της κυβέρνησης απέναντι στην ακρίβεια. Την ώρα που τα φορολογικά έσοδα υπερβαίνουν τους στόχους και το πρωτογενές πλεόνασμα είναι κατά περίπου 2,5 δισ. ευρώ υψηλότερο από τον αρχικό σχεδιασμό, η κυβέρνηση εξακολουθεί να απορρίπτει κάθε σκέψη για προσωρινή μείωση του ΦΠΑ ή του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης στα καύσιμα.

Ακρίβεια, τροφοδότης των φορολογικών εσόδων

Η εξήγηση βρίσκεται στους ίδιους τους αριθμούς, οι οποίοι δείχνουν ότι η ακρίβεια έχει μετατραπεί σε έναν από τους σημαντικότερους τροφοδότες των φορολογικών εσόδων. Όσο οι τιμές αυξάνονται, τόσο μεγαλώνει η φορολογική βάση πάνω στην οποία επιβάλλεται ο ΦΠΑ και τόσο περισσότερα χρήματα εισρέουν στα δημόσια ταμεία. Το κράτος εισπράττει περισσότερα, ακόμη και όταν οι πολίτες αγοράζουν λιγότερα.

Μια πιθανή μείωση του ΦΠΑ σημαίνει αυτόματα μικρότερες εισπράξεις για τον προϋπολογισμό, περιορίζοντας τον δημοσιονομικό χώρο που διαθέτει η κυβέρνηση για τις εξαγγελίες της ΔΕΘ

Η εικόνα της εκτέλεσης του προϋπολογισμού αποτυπώνει αυτή την αντίφαση με εντυπωσιακό τρόπο. Στο πρώτο εξάμηνο του έτους, τα καθαρά φορολογικά έσοδα διαμορφώθηκαν στα 33,4 δισ. ευρώ, υπερβαίνοντας τον στόχο κατά 584 εκατ. ευρώ, χωρίς να υπολογίζονται οι έκτακτες εισπράξεις από την παραχώρηση της Εγνατίας Οδού και το καζίνο του Ελληνικού.

Σχεδόν ολόκληρη αυτή η υπέρβαση προέρχεται από ΦΠΑ, με τα έσοδα να φτάνουν τα 14,6 δισ. ευρώ, ξεπερνώντας τον στόχο κατά 573 εκατ. ευρώ. Ουσιαστικά, το σύνολο της υπέρβασης των φορολογικών εσόδων προέρχεται από έναν φόρο που αυξάνεται αυτόματα όσο αυξάνονται οι τιμές. Αυτό σημαίνει ότι μια πιθανή μείωση του ΦΠΑ σημαίνει αυτόματα μικρότερες εισπράξεις για τον προϋπολογισμό, περιορίζοντας τον δημοσιονομικό χώρο που διαθέτει η κυβέρνηση για τις εξαγγελίες της ΔΕΘ αλλά και για τη διατήρηση υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων.

Μείωση κατανάλωσης

Αν κάποιος κοιτούσε μόνο τα στοιχεία του ΦΠΑ, θα μπορούσε εύκολα να συμπεράνει ότι η κατανάλωση αυξάνεται. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Η πιο καθαρή εικόνα προκύπτει από τους Ειδικούς Φόρους Κατανάλωσης. Σε αντίθεση με τον ΦΠΑ, οι ΕΦΚ δεν υπολογίζονται επί της αξίας του προϊόντος αλλά ανά λίτρο, ανά πακέτο ή ανά μονάδα προϊόντος. Δεν επηρεάζονται, επομένως, από τις ανατιμήσεις αλλά αποτυπώνουν σχεδόν αποκλειστικά τον πραγματικό όγκο κατανάλωσης και εκεί η εικόνα είναι αποκαλυπτική.

Τα έσοδα από Ειδικούς Φόρους Κατανάλωσης διαμορφώθηκαν στα 3,223 δισ. ευρώ, παρουσιάζοντας υστέρηση 233 εκατ. ευρώ σε σχέση με τον στόχο. Με άλλα λόγια, το κράτος εισπράττει περισσότερα από τον ΦΠΑ επειδή όλα κοστίζουν ακριβότερα, αλλά εισπράττει λιγότερα από τους ΕΦΚ επειδή οι πολίτες αγοράζουν λιγότερα.

Οι εισπράξεις από τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης στα καύσιμα διαμορφώθηκαν σε 1,822 δισ. ευρώ, έναντι 2,033 δισ. ευρώ το αντίστοιχο διάστημα του 2025

Η πιο χαρακτηριστική ένδειξη αυτής της αλλαγής συμπεριφοράς βρίσκεται στην αγορά καυσίμων. Οι εισπράξεις από τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης στα καύσιμα διαμορφώθηκαν σε 1,822 δισ. ευρώ, έναντι 2,033 δισ. ευρώ το αντίστοιχο διάστημα του 2025. Πρόκειται για απώλεια 211 εκατ. ευρώ ή περίπου 10%, παρά το γεγονός ότι οι τιμές παρέμειναν σε υψηλά επίπεδα.

Το στοιχείο αυτό δύσκολα μπορεί να ερμηνευθεί διαφορετικά. Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις περιορίζουν τις μετακινήσεις και την κατανάλωση καυσίμων προκειμένου να αντιμετωπίσουν το αυξημένο κόστος. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ούτε ο ΦΠΑ στα καύσιμα παρουσιάζει σημαντική αύξηση. Η υψηλότερη τιμή ανά λίτρο αντισταθμίζεται από τη μικρότερη κατανάλωση, με αποτέλεσμα τα συνολικά έσοδα να παραμένουν σχεδόν στάσιμα.

Γιατί δεν μειώνεται ο ΦΠΑ

Η αντιπολίτευση, αλλά και αρκετοί φορείς της αγοράς, επαναφέρουν σταθερά το αίτημα για προσωρινή μείωση του ΦΠΑ στα βασικά αγαθά ή του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης στα καύσιμα. Η κυβέρνηση επιμένει ότι μια τέτοια παρέμβαση θα είχε υψηλό δημοσιονομικό κόστος και δεν υπάρχει διασφάλιση ότι θα περνούσε ολόκληρη στις τελικές τιμές.

Η διατήρηση των σημερινών φορολογικών συντελεστών αποτελεί πλέον βασικό μηχανισμό ενίσχυσης των κρατικών εσόδων.

Τα στοιχεία του προϋπολογισμού δείχνουν όμως και μια δεύτερη διάσταση του ζητήματος. Η διατήρηση των σημερινών φορολογικών συντελεστών αποτελεί πλέον βασικό μηχανισμό ενίσχυσης των κρατικών εσόδων.

Η υπέρβαση των 573 εκατ. ευρώ στον ΦΠΑ ισοδυναμεί σχεδόν με ολόκληρη την υπέρβαση των φορολογικών εσόδων του εξαμήνου. Αν αυτή η πηγή εσόδων περιοριζόταν μέσω μιας γενναίας μείωσης των συντελεστών, το δημοσιονομικό περιθώριο που διαθέτει σήμερα η κυβέρνηση θα ήταν αισθητά μικρότερο.

Το στοιχείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία λίγες εβδομάδες πριν από τη ΔΕΘ. Η κυβέρνηση καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο διαφορετικές στρατηγικές.

Η υπέρβαση των 573 εκατ. ευρώ στον ΦΠΑ ισοδυναμεί σχεδόν με ολόκληρη την υπέρβαση των φορολογικών εσόδων του εξαμήνου

Η πρώτη είναι να διατηρήσει τους υφιστάμενους συντελεστές ΦΠΑ και ΕΦΚ, εξασφαλίζοντας υψηλότερα φορολογικά έσοδα που μπορούν να χρηματοδοτήσουν στοχευμένες παροχές, επιδόματα ή φορολογικές ελαφρύνσεις σε επιλεγμένες κοινωνικές ομάδες.

Η δεύτερη θα ήταν να περιορίσει τους έμμεσους φόρους, μειώνοντας άμεσα τις τιμές για το σύνολο των καταναλωτών, με τίμημα όμως μικρότερο δημοσιονομικό χώρο και χαμηλότερα πρωτογενή πλεονάσματα. Μέχρι στιγμής, οι επιλογές του οικονομικού επιτελείου δείχνουν ότι προκρίνεται η πρώτη λύση.

Το γεμάτο ταμείο

Υπάρχει όμως μία ακόμη ανάγνωση των στοιχείων. Η μοναδική κατηγορία εσόδων που αντανακλά πραγματική οικονομική δραστηριότητα είναι ο φόρος εισοδήματος φυσικών προσώπων. Η υπέρβαση κατά 311 εκατ. ευρώ συνδέεται κυρίως με την αύξηση της απασχόλησης και του αριθμού των μισθωτών που πληρώνουν φόρο.

Η ακρίβεια λειτουργεί ως ένας αθέατος φοροεισπρακτικός μηχανισμός, ενισχύοντας τα κρατικά έσοδα μέσω του ΦΠΑ, την ίδια στιγμή που περιορίζει την κατανάλωση, συμπιέζει το διαθέσιμο εισόδημα

Αντίθετα, η υπέρβαση του ΦΠΑ δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ισχυρότερης οικονομίας. Αν οι πολίτες πληρώνουν περισσότερα για τα ίδια ή ακόμη και για λιγότερα προϊόντα, το κράτος μπορεί να εμφανίζει υψηλότερες εισπράξεις χωρίς να αυξάνεται η πραγματική κατανάλωση. Τα δημόσια ταμεία μπορεί να γεμίζουν, όμως η εικόνα πίσω από τους αριθμούς είναι πιο σύνθετη.

Η ακρίβεια λειτουργεί ως ένας αθέατος φοροεισπρακτικός μηχανισμός, ενισχύοντας τα κρατικά έσοδα μέσω του ΦΠΑ, την ίδια στιγμή που περιορίζει την κατανάλωση, συμπιέζει το διαθέσιμο εισόδημα και αναγκάζει νοικοκυριά και επιχειρήσεις να προσαρμόζουν καθημερινά τις δαπάνες τους. Το πραγματικό δίλημμα, επομένως, δεν είναι μόνο δημοσιονομικό. Είναι αν, σε μια περίοδο επίμονης ακρίβειας, προτεραιότητα πρέπει να παραμένει η διατήρηση ενός γεμάτου ταμείου ή η άμεση αποκλιμάκωση των τιμών μέσω χαμηλότερων έμμεσων φόρων.