Το μεγαλύτερο κοινό επενδυτικό εγχείρημα στην ιστορία της ΕΕ άλλαξε πόλεις, χρηματοδότησε μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις, όμως τα αποτελέσματα απέχουν από τις αρχικές προσδοκίες. Η Ελλάδα ξεχωρίζει ως παράδειγμα στρατηγικού σχεδιασμού, σε αντίθεση με την Ιταλία, σύμφωνα με ανάλυση του Economist.
Έξι χρόνια μετά τη δημιουργία του Ταμείου Ανάκαμψης, του μεγαλύτερου κοινού χρηματοδοτικού εγχειρήματος στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο απολογισμός παραμένει σύνθετος. Το πρόγραμμα κινητοποίησε 577 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια, επιτάχυνε επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις και εισήγαγε για πρώτη φορά τον κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Ωστόσο, όπως επισημαίνει σε εκτενή ανάλυσή του ο Economist, τα οικονομικά αποτελέσματα διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι επιδόσεις υπολείπονται των αρχικών προσδοκιών.
Από τη Φλωρεντία έως τη Μαδρίτη
«Όχι από τη μεγάλη πλημμύρα του 1966 δεν είχε γνωρίσει η Φλωρεντία τόσο μεγάλη αναστάτωση. Η επέκταση του δικτύου του τραμ έχει μετατρέψει τον δρόμο που περιβάλλει το ιστορικό κέντρο της πόλης σε ένα απέραντο εργοτάξιο», σύμφωνα με το δημοσίευμα του Economist. Με κόστος 500 εκατ. ευρώ, πρόκειται για το μεγαλύτερο έργο που χρηματοδοτείται στην πόλη από το NextGenerationEU, το ευρωπαϊκό πρόγραμμα ανάκαμψης που δημιουργήθηκε μετά την πανδημία. Μέσω του ίδιου προγράμματος χρηματοδοτούνται ακόμη 55 έργα στη Φλωρεντία, από βρεφονηπιακούς σταθμούς έως ποδηλατοδρόμους. Η δήμαρχος της πόλης, Σάρα Φουνάρο, το χαρακτηρίζει «κομβική στιγμή στην ιστορία της Φλωρεντίας».
Στην άλλη πλευρά της Μεσογείου, η κεντρική αγορά χονδρικής της Μαδρίτης σφύζει από ζωή ήδη από τις πέντε τα ξημερώματα. Στους χώρους της λειτουργεί μία από τις μεγαλύτερες ιχθυαγορές του κόσμου. Με επιχορήγηση 400.000 ευρώ από το NextGenerationEU, ο σύλλογος των ιχθυεμπόρων εγκατέστησε ένα ψηφιακό σύστημα πληρωμών και παραγγελιών, αντικαθιστώντας τα χειρόγραφα δελτία και τις πολύωρες ουρές στις τράπεζες. «Μας έχει εξοικονομήσει τεράστιο χρόνο», λέει ο Κρίστιαν Κόμπο, καθώς ετοιμάζεται να πουλήσει τόνους από ολόκληρα σφάγια ψαριών.
Το «πείραμα» του κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού
Στην «καρδιά» του NextGenerationEU βρίσκεται ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Recovery and Resilience Facility – RRF), ο οποίος δημιουργήθηκε το 2020, εν μέσω της πανδημίας, και έχει εγκρίνει επιχορηγήσεις και δάνεια συνολικού ύψους 577 δισ. ευρώ. Ποτέ άλλοτε η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είχε διαθέσει τόσο μεγάλα ποσά σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα.
Ακόμη σημαντικότερο, όμως, ήταν ότι το πρόγραμμα χρηματοδοτήθηκε μέσω κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού. Οι υποστηρικτές μιας πιο ολοκληρωμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης χαρακτήρισαν την απόφαση αυτή «στιγμή Χάμιλτον» (Hamiltonian moment), παραπέμποντας στην απόφαση του πρώτου υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ, Αλεξάντερ Χάμιλτον, να ενοποιήσει τα χρέη των Πολιτειών μέσω της έκδοσης ομοσπονδιακών ομολόγων.
Στόχος ήταν να επιταχυνθεί η ανάκαμψη από την ύφεση της πανδημίας, ιδιαίτερα στις φτωχότερες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, να επιταχυνθεί η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και να συνδεθούν οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις με μεταρρυθμίσεις που θα ενίσχυαν την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών. Οι τελευταίες εκταμιεύσεις προβλέπεται να ολοκληρωθούν έως το τέλος του 2026.
Ισπανία και Ιταλία: Δύο διαφορετικές ιστορίες
Σύμφωνα με τον Economist, η απάντηση στο ερώτημα αν πέτυχε το Ταμείο Ανάκαμψης είναι μάλλον «ναι, αλλά όχι όσο αναμενόταν».
Οι δύο μεγαλύτεροι αποδέκτες των πόρων ήταν η Ιταλία (194 δισ. ευρώ) και η Ισπανία (120 δισ. ευρώ), οι οποίες μαζί απορρόφησαν πάνω από το 40% των συνολικών κονδυλίων. Ωστόσο, η οικονομική τους πορεία ήταν εντελώς διαφορετική.
Όταν ξεκίνησε το πρόγραμμα, η ιταλική κυβέρνηση προέβλεπε ότι η ανάπτυξη θα εκτινασσόταν από περίπου 1% σε 3,6% το 2026. Αντί γι’ αυτό, η αύξηση του ΑΕΠ παραμένει κάτω από το 1% από το 2023.
Η Ισπανία, αντίθετα, διατηρεί ρυθμούς ανάπτυξης άνω του 2,5% κάθε χρόνο από το 2021.
Το παράδειγμα της Ελλάδας
Ο Economist επισημαίνει ότι ένα μέρος της διαφοράς εξηγείται από τον τρόπο αξιοποίησης των ευρωπαϊκών πόρων.
Επικαλούμενος μελέτη των οικονομολόγων Τίτο Μποέρι και Ρομπέρτο Περότι του Πανεπιστημίου Bocconi, αναφέρει ότι η Ιταλία κινδυνεύει να ολοκληρώσει το πρόγραμμα «με περισσότερο χρέος και χωρίς να έχει αντιμετωπίσει τις διαρθρωτικές της αδυναμίες». Οι δύο οικονομολόγοι χαρακτηρίζουν πολλά από τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν «ασήμαντα ή ανεφάρμοστα».
Μάλιστα, η ανάλυση σημειώνει ότι, σε αντίθεση με το ελληνικό σχέδιο αξιοποίησης των πόρων, το ιταλικό στερούνταν συνοχής, αναδεικνύοντας την Ελλάδα ως παράδειγμα πιο οργανωμένου στρατηγικού σχεδιασμού.
Παρ’ όλα αυτά, η ισχυρή επίδοση της ισπανικής οικονομίας δεν αποδίδεται αποκλειστικά στο Ταμείο Ανάκαμψης.
Ο Ιγνάθιο ντε λα Τόρε, της Arcano Partners, επισημαίνει ότι η οικονομία ανέκαμψε πολύ ταχύτερα από ό,τι ανέμεναν οι περισσότεροι αναλυτές, ενώ σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, η μείωση των διοικητικών εμποδίων για τις επιχειρήσεις, η αύξηση του τουρισμού και των εξαγωγών υπηρεσιών.
Καθοριστική ήταν επίσης η ισχυρή μετανάστευση, η οποία, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ισπανίας, εξηγεί περίπου το ήμισυ της οικονομικής ανάπτυξης και τα δύο τρίτα των νέων θέσεων εργασίας.
Ακόμη και έτσι, το ισπανικό υπουργείο Οικονομίας εκτιμά ότι το Ταμείο πρόσθεσε τρεις ποσοστιαίες μονάδες στο ΑΕΠ, ενώ το οικονομικό ινστιτούτο Funcas υπολογίζει ότι μόλις το 14% της συνολικής ανάπτυξης της περιόδου 2021-2025 οφείλεται άμεσα στους πόρους του RRF.
Τα οφέλη μπορεί να φανούν αργότερα
Ο Economist επισημαίνει ότι αρκετές από τις επενδύσεις ενδέχεται να αποδώσουν καρπούς σε βάθος χρόνου.
Στην Ισπανία χρηματοδοτούνται μεγάλα έργα πράσινης βιομηχανίας, όπως η μονάδα πράσινου υδρογόνου της ενεργειακής εταιρείας Moeve στην Ανδαλουσία, ύψους 1 δισ. ευρώ, η οποία θα είναι η μεγαλύτερη στη Νότια Ευρώπη.
Αντίστοιχα, στην Ιταλία προχωρούν μεταρρυθμίσεις που επιταχύνουν την απονομή της δικαιοσύνης, επεκτείνονται οι βρεφονηπιακοί σταθμοί ώστε να αυξηθεί η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και κατασκευάζεται η σιδηροδρομική γραμμή υψηλής ταχύτητας Νάπολης-Μπάρι, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το 2030.
Οι αδυναμίες του σχεδιασμού
Παρά τα θετικά στοιχεία, ο Economist επισημαίνει ότι αρκετές αδυναμίες ήταν ενσωματωμένες στον ίδιο τον σχεδιασμό του Ταμείου. Η ανάγκη γρήγορης διοχέτευσης πόρων, εν μέσω πανδημίας, είχε ως αποτέλεσμα να χρηματοδοτηθούν και έργα που πιθανότατα θα πραγματοποιούνταν έτσι κι αλλιώς.
Επιπλέον, τα κονδύλια κατευθύνθηκαν κυρίως στις εθνικές κυβερνήσεις αντί να χρηματοδοτήσουν μεγάλα διασυνοριακά έργα ή πανευρωπαϊκές υποδομές.
«Στην Ευρώπη δεν έχουμε ακόμη καταλάβει ότι πρέπει να σχεδιάζουμε και να υλοποιούμε έργα σε πραγματικά ευρωπαϊκή κλίμακα», σημειώνει ο οικονομολόγος Μανουέλ Ιδάλγο, καταλήγοντας ότι αυτή ίσως αποδειχθεί η μεγαλύτερη χαμένη ευκαιρία του NextGenerationEU.
