Καθώς όλο και περισσότερες κυβερνήσεις επιχειρούν να περιορίσουν την πρόσβαση των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η Ιαπωνία επιλέγει έναν διαφορετικό δρόμο. Αντί για μια οριζόντια απαγόρευση με βάση την ηλικία, το Τόκιο εξετάζει αυστηρότερη επαλήθευση ηλικίας, ασφαλέστερες προεπιλεγμένες ρυθμίσεις και μεγαλύτερη ευθύνη των ίδιων των τεχνολογικών εταιρειών.
Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζεται σε πρόσφατο δημοσίευμα των Japan Times, το οποίο αναδεικνύει το δίλημμα ανάμεσα στην προστασία των ανηλίκων και στη διατήρηση των οφελών της ψηφιακής επικοινωνίας.
Η συζήτηση διεθνώς έχει αλλάξει δραματικά. Η Αυστραλία έχει ήδη επιβάλει περιορισμούς για παιδιά κάτω των 16 ετών, ενώ η Γαλλία έχει κινηθεί προς απαγόρευση της χρήσης των social media από παιδιά κάτω των 15 ετών. Η Βρετανία εξετάζει επίσης περιορισμούς για τους κάτω των 16, ενώ ανάλογες πρωτοβουλίες συζητούνται ή εφαρμόζονται και σε άλλες χώρες.
Η Ιαπωνία, ωστόσο, θεωρεί ότι μια καθολική απαγόρευση ενδέχεται να δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει. Κυβερνητική επιτροπή ειδικών κατέληξε τον Ιούνιο ότι ένας ενιαίος ηλικιακός περιορισμός δεν θα ήταν επιθυμητός, καθώς τα social media αποτελούν πλέον βασικό εργαλείο επικοινωνίας για τους νέους και οι κίνδυνοι διαφέρουν σημαντικά από πλατφόρμα σε πλατφόρμα.
Η Ιαπωνία δεν υποτιμά τους κινδύνους
Η θέση αυτή δεν σημαίνει ότι το Τόκιο υποτιμά τους κινδύνους. Αντίθετα, η ιαπωνική κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι η διαδικτυακή ζωή έχει γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των παιδιών. Περίπου το 99% των Ιαπώνων ηλικίας 10 έως 17 ετών χρησιμοποιούν το διαδίκτυο μέσω smartphone ή άλλων συσκευών. Η κυβέρνηση έχει θέσει ως στόχο να αποφασίσει έως το τέλος του 2026 εάν απαιτείται νέα νομοθεσία.
Για τον καθηγητή Ναγκαγιούκι Σάιτο του Πανεπιστημίου Σεντάι, ο οποίος μελετά εδώ και περίπου δύο δεκαετίες την ασφάλεια των παιδιών στο διαδίκτυο, μια καθολική απαγόρευση θα μπορούσε να στερήσει από παιδιά που χρησιμοποιούν υπεύθυνα τα social media ένα σημαντικό μέσο κοινωνικής επαφής. Υπάρχουν, όπως επισημαίνει, παιδιά που βρίσκονται σε νοσοκομεία, ζουν σε απομονωμένες περιοχές ή δυσκολεύονται να δημιουργήσουν κοινότητες στην πραγματική ζωή και για τα οποία το διαδίκτυο μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστικός χώρος επικοινωνίας.
Ανάλογη άποψη εκφράζει ο κοινωνιολόγος Κένσουκε Σουζούκι του Πανεπιστημίου Κουάνσει Γκακουίν. Τα social media, υποστηρίζει, μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να αποτελέσουν δίαυλο επικοινωνίας για παιδιά που βιώνουν κακοποίηση, έχουν εγκαταλείψει το σπίτι τους ή αισθάνονται ότι δεν είναι ασφαλή στο οικογενειακό τους περιβάλλον. Μια απόλυτη απαγόρευση θα μπορούσε να τα ωθήσει σε λιγότερο ορατές διαδικτυακές πλατφόρμες ή να τα οδηγήσει στο να δηλώνουν ψευδή ηλικία, καθιστώντας δυσκολότερο τον εντοπισμό περιπτώσεων εκμετάλλευσης.
Η ιαπωνική προσέγγιση μετατοπίζει έτσι το βάρος από το παιδί και την οικογένεια προς τις ίδιες τις πλατφόρμες. Πολλές υπηρεσίες έχουν ήδη κατώτατο όριο ηλικίας τα 13 έτη, αλλά το Τόκιο εξετάζει τρόπους ώστε οι εταιρείες να εφαρμόζουν αποτελεσματικότερα τους υπάρχοντες κανόνες. Παράλληλα, οι ειδικοί προτείνουν οι προστατευτικές λειτουργίες να ενεργοποιούνται εξαρχής, χωρίς να απαιτείται παρέμβαση του γονέα ή του παιδιού.
Σε αυτές θα μπορούσαν να περιλαμβάνονται περιορισμοί στην έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο, αλλά και περιορισμοί σε χαρακτηριστικά που έχουν σχεδιαστεί για να αυξάνουν τον χρόνο παραμονής στην πλατφόρμα, όπως η ατελείωτη κύλιση, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και οι ανταμοιβές για συνεχόμενη καθημερινή χρήση.
Το επιχειρηματικό μοντέλο αντίθετο με τις κοινωνικές ανάγκες
Το ζήτημα είναι σημαντικό επειδή αγγίζει την ίδια τη λογική της «οικονομίας της προσοχής». Οι πλατφόρμες κερδίζουν περισσότερα όσο περισσότερο χρόνο παραμένει ο χρήστης στην εφαρμογή. Ως αποτέλεσμα, λειτουργίες που ενθαρρύνουν την αδιάκοπη χρήση δεν αποτελούν απλώς τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά βασικό μέρος του επιχειρηματικού μοντέλου τους.
Ο Σάιτο υποστηρίζει ότι η ευθύνη δεν μπορεί να μετακυλίεται αποκλειστικά στα παιδιά. Οι εταιρείες θα πρέπει να υποχρεώνονται να αντιμετωπίζουν τον σχεδιασμό που ενθαρρύνει την υπερβολική ή εξαρτητική χρήση. Ωστόσο, όπως προειδοποιεί ο Σουζούκι, χωρίς ουσιαστικές κυρώσεις οι εταιρείες έχουν περιορισμένο κίνητρο να προχωρήσουν αρκετά.
Η επαλήθευση ηλικίας αποτελεί ένα ακόμη δύσκολο κεφάλαιο. Θα μπορούσε να συνδέεται με τα στοιχεία που επιβεβαιώνονται κατά την αγορά ενός smartphone ή ακόμη και με το ιαπωνικό σύστημα My Number. Όμως τέτοιες λύσεις εγείρουν σοβαρά ζητήματα ιδιωτικότητας και ασφάλειας προσωπικών δεδομένων.
Η εμπειρία της Αυστραλίας λειτουργεί επίσης ως προειδοποίηση. Παρά την επιβολή απαγόρευσης για τους κάτω των 16 ετών, έχουν καταγραφεί περιπτώσεις παιδιών που εξακολουθούν να αποκτούν πρόσβαση στις πλατφόρμες. Η ίδια η Αυστραλία έχει πλέον ενισχύσει τους μηχανισμούς επιβολής και τις πιθανές κυρώσεις κατά των τεχνολογικών εταιρειών.
Το πρόβλημα του εθισμού στα smartphones
Πέρα όμως από τα social media, η Ιαπωνία αντιμετωπίζει ένα ευρύτερο πρόβλημα: την εξάρτηση από το smartphone. Έρευνα του Ινστιτούτου Mobile Society Research Institute της NTT Docomo έδειξε ότι το 55% των ερωτηθέντων, ανεξαρτήτως ηλικίας, δήλωσε ότι χρησιμοποιεί το τηλέφωνό του όταν δεν έχει κάτι άλλο να κάνει, ακόμη και όταν βρίσκεται απέναντι από κάποιο άλλο άτομο.
Γι’ αυτό και η 15χρονη Ρένα Γιοσιέ, μαθήτρια λυκείου στην επαρχία Αΐτσι, θεωρεί ότι η λύση δεν είναι μια γενική απαγόρευση. Το smartphone, λέει, ξεκίνησε για εκείνη ως εργαλείο αναζήτησης πληροφοριών, μουσικής και επικοινωνίας με φίλους, αλλά μετά την πανδημία έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της σχολικής και κοινωνικής ζωής.
Η ίδια υποστηρίζει ότι τα παιδιά πρέπει να μάθουν από μικρή ηλικία πώς να χρησιμοποιούν σωστά τις συσκευές, πώς να αξιολογούν την αξιοπιστία των πληροφοριών και πώς να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση. Αντί για απαγορεύσεις, προτείνει ακόμη και υποχρεωτικά μαθήματα ή τεστ πριν από την πρόσβαση ενός παιδιού στα smartphones και στα social media.
Η ιαπωνική επιλογή, επομένως, δεν είναι μια επιλογή «χαλαρότητας». Είναι μια διαφορετική αντίληψη για το πώς πρέπει να αντιμετωπιστεί η ψηφιακή παιδική ηλικία: όχι με την πλήρη αποκοπή των νέων από τον διαδικτυακό κόσμο, αλλά με συνδυασμό ψηφιακής εκπαίδευσης, γονικής επίβλεψης, τεχνολογικών δικλίδων ασφαλείας και αυξημένης ευθύνης των εταιρειών.
Το μεγάλο ερώτημα για την Ιαπωνία είναι εάν αυτή η πιο σύνθετη προσέγγιση μπορεί να προστατεύσει αποτελεσματικά τα παιδιά χωρίς να τους στερήσει έναν πλέον απαραίτητο χώρο κοινωνικής ζωής. Και, κυρίως, εάν το κράτος θα καταφέρει να επιβάλει στις τεχνολογικές εταιρείες πραγματικές υποχρεώσεις και κυρώσεις, αντί να αφήσει την προστασία των παιδιών αποκλειστικά στους γονείς και στους ίδιους τους ανήλικους.
Η συζήτηση που καταγράφουν οι Japan Times δείχνει ότι η Ιαπωνία δεν απορρίπτει την ανάγκη για αυστηρότερους κανόνες. Αμφισβητεί, όμως, την ιδέα ότι η ηλικία από μόνη της μπορεί να αποτελέσει επαρκή απάντηση σε ένα πρόβλημα που είναι ταυτόχρονα τεχνολογικό, κοινωνικό, εκπαιδευτικό και επιχειρηματικό.
