Κατώτερη των προσδοκιών αποδεικνύεται, για ακόμη μία φορά, η Ευρωπαϊκή Ένωση όταν καλείται να διαχειριστεί μια κρίση που χτυπά ταυτόχρονα τα νοικοκυριά, τη βιομηχανία και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η χθεσινή σύνοδος των υπουργών Ενέργειας στο Λουξεμβούργο, ανέδειξε τις βαθιές διαφωνίας και τις διαφορετικές προσεγγίσεις των κρατών-μελών, χωρίς να προκύπτει κάποια ολοκληρωμένη κοινή λύση για την αντιμετώπιση του ενεργειακού κόστους.
Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με ένα εκρηκτικό μείγμα που περιλαμβάνει αναζωπύρωση του πληθωρισμού, ο οποίος πιέζεται από τη νέα άνοδο των τιμών ενέργειας, αυξημένη αβεβαιότητα στην αγορά εργασίας και επίμονες κοινωνικές ανισότητες. Κι ενώ η ενεργειακή ασφάλεια και η προστασία των καταναλωτών βρίσκονται, τυπικά, στην κορυφή της ατζέντας, οι υπουργοί εξακολουθούν να διαφωνούν για το πώς θα κατανεμηθεί το κόστος της κρίσης και ποια εργαλεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς να παραβιαστούν οι ευρωπαϊκοί κανόνες.
Ο πληθωρισμός επιστρέφει με «καύσιμο» την ενέργεια
Τα τελευταία στοιχεία της Eurostat αποτυπώνουν με σαφήνεια την επιδείνωση των πληθωριστικών πιέσεων. Ο ετήσιος πληθωρισμός στην ευρωζώνη και στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκε στο 3,8% τον Σεπτέμβριο, από 3,2% τον Αύγουστο. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η πορεία των ενεργειακών τιμών, με τον ενεργειακό πληθωρισμό στην ευρωζώνη να εκτινάσσεται στο 18,9%, από 14,3% έναν μήνα νωρίτερα. Στην Ελλάδα, η εικόνα είναι δυσμενέστερη και αναδεικνύει την εντονότερη πίεση που δέχονται τα ελληνικά νοικοκυριά.
Η ενέργεια επηρεάζει το κόστος παραγωγής, τις μεταφορές, την εφοδιαστική αλυσίδα, τη λειτουργία των επιχειρήσεων και, τελικά, τις τιμές των προϊόντων και των υπηρεσιών. Όταν ακριβαίνει το φυσικό αέριο και αυξάνεται το κόστος ηλεκτροπαραγωγής, οι επιπτώσεις διαχέονται σε ολόκληρη την οικονομία, την ίδια ώρα που η νέα ενεργειακή αναταραχή βρίσκει τα ελληνικά νοικοκυριά αντιμέτωπα με ήδη οξυμένα προβλήματα ακρίβειας και ενεργειακής φτώχειας.
Η άλλη διάσταση της κρίσης
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2025, το 27,5% του πληθυσμού της Ελλάδας —περίπου 2,8 εκατομμύρια άνθρωποι— βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, έναντι 20,9% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Την ίδια στιγμή, το 18,1% των κατοίκων της χώρας αδυνατούσε να διατηρήσει επαρκώς ζεστό το σπίτι του για οικονομικούς λόγους, ποσοστό υπερδιπλάσιο του ευρωπαϊκού μέσου όρου, που διαμορφωνόταν στο 8,8%. Η Ελλάδα κατέγραφε μάλιστα την υψηλότερη επίδοση μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ στον συγκεκριμένο δείκτη, γεγονός που αναδεικνύει την ευαλωτότητα σημαντικού μέρους του πληθυσμού απέναντι στο ράλι των τιμών ενέργειας.
Μάλιστα, πριν την έναρξη της συνόδου, ο επίτροπος Ενέργειας κ. Νταν Γιόργκενσεν προειδοποίησε ότι σχεδόν 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δεν μπορούν να θερμάνουν επαρκώς τις κατοικίες τους, αποτυπώνοντας την κοινωνική διάσταση της κρίσης, πέρα από τους δείκτες και τους δημοσιονομικούς κανόνες, και το κόστος που καλούνται να πληρώσουν άνθρωποι οι οποίοι ήδη δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις βασικές τους ανάγκες.
Οι τιμές του ρεύματος χτυπούν ξανά την Ευρώπη
Το μέγεθος της πίεσης αντικατοπτρίζεται στις χονδρεμπορικές αγορές ηλεκτρικής ενέργειας. Χθες οι τιμές χτύπησαν «κόκκινο» φτάνοντας στα 366,90 ευρώ/MWh στην Αλβανία ενώ κινήθηκαν πάνω από 320 ευρώ σε Ουγγαρία, Ρουμανία και Βουλγαρία και γενικότερα πάνω από 300 ευρώ σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Η Ελλάδα κινήθηκε χαμηλότερα – αλλά όχι χαμηλά – με μέση χονδρεμπορική τιμή στα 238,80 ευρώ/MWh ενώ σήμερα έχει αυξηθεί κατά 20,5%, φτάνοντας τα 287,70 ευρώ/MWh.
Η πίεση διατηρείται και στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης με τις τιμές να παραμένουν και σήμερα πάνω από τα 300 ευρώ/MWh: Βόρεια Μακεδονία στα 321,70 ευρώ/MWh, Μαυροβούνιο στα 314 ευρώ/MWh, ενώ πάνω από το όριο των 300 ευρώ κινούνται η Ουγγαρία με 306,10 ευρώ/MWh, η Ρουμανία με 303,60 ευρώ/MWh, η Σερβία με 303,30 ευρώ/MWh, η Βουλγαρία με 302,20 ευρώ/MWh, καθώς και το Κόσοβο και η Αλβανία, με 302 ευρώ/MWh.
Πάνω από τα 100 ευρώ/MWh το αέριο
Στο φυσικό αέριο, το ολλανδικό συμβόλαιο αναφοράς TTF ξεπέρασε ενδοσυνεδριακά τα 100 ευρώ/MWh, ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου, καταγράφοντας το υψηλότερο επίπεδο από τον Δεκέμβριο του 2022. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι διαταραχές στις θαλάσσιες μεταφορές και οι πιέσεις στην αγορά καυσίμων επαναφέρουν στο προσκήνιο την εξάρτηση της Ευρώπης από εισαγόμενες ενεργειακές πηγές, παρότι σήμερα καταναλώνει 18% λιγότερο αέριο συγκριτικά με το 2022 και σίγουρα λιγότερο ρωσικό.
Ωστόσο, όπως ανέφερε η υπουργός Ενέργειας της Σουηδίας, Έμπα Μπους, η αντικατάσταση της εξάρτησης από το ρωσικό αέριο με μεγαλύτερη εξάρτηση από το αμερικανικό αέριο δεν εξαλείφει τους κινδύνους, ιδίως στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση, οι ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου είναι σήμερα γεμάτες κατά 75%, έναντι 83% την αντίστοιχη περίοδο πέρυσι. Από την πλευρά του, ο κ. Γιόργκενσεν προειδοποίησε ότι η σημερινή κρίση είναι, σε ορισμένες πλευρές, χειρότερη από εκείνη του 2021-2022, επειδή δεν αφορά μόνο το φυσικό αέριο αλλά και το πετρέλαιο και τα πετρελαϊκά προϊόντα.
Φορολογία και χρεώσεις δικτύου διχάζουν την ΕΕ
Η χθεσινή συνεδρίαση ολοκληρώθηκε χωρίς συμφωνία επί της βασικής πρότασης της Κομισιόν για τις χρεώσεις δικτύου και τη φορολόγηση της ηλεκτρικής ενέργειας. Οι υπουργοί αναγνώρισαν, ωστόσο, την ανάγκη περιορισμού του συνολικού ενεργειακού κόστους, διαφωνώντας ως προς τον βαθμό ευρωπαϊκής εναρμόνισης και τα περιθώρια εθνικής ευελιξίας. Οι διαπραγματεύσεις θα συνεχιστούν με ορίζοντα την επίτευξη κοινής προσέγγισης τον Δεκέμβριο.
Ειδικότερα, η Κομισιόν επιδιώκει να καταστήσει τον ηλεκτρισμό πιο ανταγωνιστικό, προβλέποντας, μεταξύ άλλων, ότι δεν θα φορολογείται βαρύτερα από το φυσικό αέριο. Ωστόσο, αρκετά κράτη-μέλη εξέφρασαν χθες επιφυλάξεις για τις προτεινόμενες αλλαγές, τόσο ως προς τη φορολογική μεταχείριση της ηλεκτρικής ενέργειας όσο και ως προς τον βαθμό ευρωπαϊκής παρέμβασης στον καθορισμό των χρεώσεων δικτύου. Οι αντιρρήσεις προήλθαν κυρίως από τη Γερμανία, την Ιταλία, τη Μάλτα, την Τσεχία, τη Βουλγαρία, τη Σλοβακία, , τη Ρουμανία, την Κροατία, την Πολωνία, τη Λετονία, την Εσθονία και την Ουγγαρία και συνδέονται με την ανάγκη διατήρησης επαρκούς εθνικής ευελιξίας και της ελευθερίας των αρμοδιοτήτων των εθνικών ρυθμιστικών αρχών. Η Φινλανδία φαίνεται ότι έθεσε, επιπλέον, ζήτημα επάρκειας της αξιολόγησης των επιπτώσεων της πρότασης.
Στον αντίποδα, η Ισπανία, η Δανία και το Λουξεμβούργο τάχθηκαν υπέρ της κατεύθυνσης που προτείνει η Κομισιόν, ζητώντας, ωστόσο, να υπάρχει ευελιξία για την προσαρμογή των μέτρων στις εθνικές συνθήκες. Η Γαλλία επιχείρησε να διαμορφώσει μια ενδιάμεση προσέγγιση. Οι αντιδράσεις αφορούν την επίμαχη διάταξη της πρότασης Κανονισμού που είχε παρουσιαστεί το καλοκαίρι και προτείνει ότι τα κράτη-μέλη πρέπει να εφαρμόζουν τέτοια φορολογική διαφοροποίηση, ώστε ο ηλεκτρισμός να μην φορολογείται με υψηλότερο συντελεστή από το φυσικό αέριο.
Τί ζήτησε η Ελλάδα
Η Ελλάδα, από την πλευρά της, ζήτησε μεγαλύτερη ευελιξία τόσο για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης όσο και για τον σχεδιασμό των χρεώσεων δικτύου. Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, πρότεινε τη διοργάνωση κοινής συνεδρίασης των υπουργών Ενέργειας με τους υπουργούς Οικονομικών και Οικονομίας, στο πλαίσιο των εργασιών του ECOFIN και του Eurogroup, προκειμένου να εξεταστούν οι δυνατότητες χρηματοδότησης στοχευμένων και προσωρινών μέτρων στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων, εντός των ευρωπαϊκών δημοσιονομικών κανόνων. Σύμφωνα με το ΥΠΕΝ, την ελληνική πρόταση υποστήριξαν επίσης η Μάλτα, η Βουλγαρία, η Σλοβακία και η Ρουμανία. Σε ό,τι αφορά τις χρεώσεις δικτύου, η Αθήνα τάχθηκε υπέρ της διαφάνειας και των έγκαιρων επενδύσεων σε σύγχρονα και έξυπνα δίκτυα, υπογραμμίζοντας, ωστόσο, ότι δεν μπορεί να εφαρμοστεί μία ενιαία λύση σε όλα τα κράτη-μέλη, καθώς πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες των εθνικών ενεργειακών συστημάτων.
Την ίδια στιγμή, η ευρωπαϊκή βιομηχανία δύο ημέρες πριν τη Σύνοδο, είχε ζητήσει να μην επωμιστεί δυσανάλογο κόστος. Δώδεκα ενώσεις ενεργοβόρων βιομηχανικών κλάδων παρενέβησαν ζητώντας πιο προβλέψιμες και ευνοϊκές χρεώσεις δικτύου για τις ενεργοβόρες επιχειρήσεις. Μεταξύ άλλων, πρότειναν να προβλέπεται ειδικό καθεστώς τιμολογίων και ανώτατο όριο στις χρεώσεις δικτύου για τις συγκεκριμένες βιομηχανίες, υποστηρίζοντας ότι οι αυξανόμενες επιβαρύνσεις υπονομεύουν την ανταγωνιστικότητα και τις επενδύσεις στην απανθρακοποίηση. Το αίτημα των βιομηχανιών αναδεικνύει το δίλημμα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, δηλαδή το πώς θα συγκρατήσει το ενεργειακό κόστος, ώστε να μην οδηγηθούν παραγωγικές μονάδες, θέσεις εργασίας και στρατηγικές αλυσίδες αξίας εκτός των ευρωπαϊκών συνόρων.
