Τουρκία: Οι αβέβαιες σχέσεις της με την ΕΕ και το αποτύπωμα σε Ελλάδα – Κύπρο

Η Τουρκία βρέθηκε πρόσφατα στο επίκεντρο της επικαιρότητας λόγω ενός σκανδάλου που αφορούσε επενδυτικά κεφάλαια, της κατάσχεσης από την κυβέρνηση ενός τηλεοπτικού καναλιού που υποστηρίζει την αντιπολίτευση, του αποκλεισμού της χώρας από μια γαλλο-γερμανική εμπορική πρόταση στην ΕΕ, με τίτλο «Made in Europe», καθώς και για το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο που θίγει τα κυριαρχικά συμφέροντα της Ελλάδας.

Τα γεγονότα αυτά έχουν πυροδοτήσει έντονες συζητήσεις στην Τουρκία και, σε συνδυασμό με άλλες εξελίξεις, έχουν και σοβαρές διεθνείς συνέπειες. Υπάρχουν τέσσερις κρίσιμοι πολιτικοί τομείς στους οποίους η Τουρκία και η Ευρώπη αντιμετωπίζουν ένα αβέβαιο μέλλον.

Εμπόριο, οικονομία και χρηματοοικονομικά

Η δεινή κατάσταση της τουρκικής οικονομίας αποτελεί σοβαρό λόγο ανησυχίας εδώ και χρόνια. Ένας απλός δείκτης των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα τις τελευταίες δύο δεκαετίες είναι η σημαντική υποτίμηση της τουρκικής λίρας. Περίπου την εποχή που η Τουρκία ξεκίνησε τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την ΕΕ, στα τέλη του 2005, χρειάζονταν 1,6 λίρες για να αγοράσει κανείς 1 ευρώ· σήμερα χρειάζονται σχεδόν 56 λίρες για να αγοράσει κανείς το ίδιο 1 ευρώ. Η κατάσταση ήταν ήδη οδυνηρή, και μόλις επιδεινώθηκε.

Τις τελευταίες εβδομάδες, όμως, ξέσπασε ένα σκάνδαλο κατάχρησης. Πάνω από 130 επενδυτικά κεφάλαια, συνολικής αξίας περίπου 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων, είχαν υποσχεθεί πολύ υψηλές αποδόσεις στους επενδυτές και αναγκάστηκαν να εκκαθαριστούν από τις χρηματοπιστωτικές ρυθμιστικές αρχές της Τουρκίας, επηρεάζοντας περίπου μισό εκατομμύριο πολίτες. Εν αναμονή των ερευνών και των εξηγήσεων από τις τουρκικές αρχές, η Morgan Stanley Capital International δήλωσε ότι εξετάζει το ενδεχόμενο υποβάθμισης της αξιολόγησης της Τουρκίας από την κατηγορία «Αναδυόμενη Αγορά» στην κατηγορία «Αγορά Συνόρων ή Αυτόνομη Αγορά», εκτός εάν ληφθούν διορθωτικά μέτρα έως τον Ιούνιο του 2027.

Στο εμπορικό μέτωπο, η μακροχρόνια σχέση της Τουρκίας με την ΕΕ στο πλαίσιο της Τελωνειακής Ένωσης του 1995 – η μοναδική συμφωνία αυτού του είδους μεταξύ της ΕΕ και τρίτης χώρας – έχει βρεθεί υπό νέα πίεση στο πλαίσιο της αμυντικής στάσης της ΕΕ έναντι της αύξησης των εισαγωγών από την Κίνα, ιδίως στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας.

Τον Μάρτιο του 2026, η ΕΕ ξεκίνησε μια εσωτερική συζήτηση για τη δημιουργία ενός συστήματος γνωστού ως «Made in Europe», το οποίο θα εισάγει απαιτήσεις τοπικού περιεχομένου και περιορισμούς στις δημόσιες συμβάσεις. Στις 16 Οκτωβρίου, η Γαλλία και η Γερμανία πρότειναν ότι, για τον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας, το σύστημα θα πρέπει να είναι ανοιχτό στις χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (η ΕΕ συν την Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία), με πιθανές παράπλευρες συμφωνίες για την Ελβετία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ωστόσο, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και η Τουρκία θα εξαιρούνταν.

Στην Άγκυρα, βιομήχανοι και κυβερνητικοί αξιωματούχοι απέρριψαν κατηγορηματικά την πρόταση του Παρισιού και του Βερολίνου. Υποστήριξαν ότι η Τελωνειακή Ένωση ΕΕ-Τουρκίας ισχύει για τα βιομηχανικά προϊόντα· μάρκες όπως η Bosch, η Fiat, η Renault, η Siemens και άλλες διαθέτουν μεγάλες γραμμές παραγωγής στην Τουρκία. Πρόκειται για γραφειοκρατική παράλειψη εκ μέρους της ΕΕ ή για έλλειψη εμπιστοσύνης στην αυταρχική διακυβέρνηση της Τουρκίας;

Η διαδικασία ένταξης στην ΕΕ, οι απειλές στην Ελλάδα και η κατοχή στην Κύπρο

Όταν η Τουρκία ξεκίνησε τη διαδικασία ένταξής της στην ΕΕ το 2005, αυτό συνεπαγόταν την υποχρέωση να ευθυγραμμιστεί με την Ένωση όσον αφορά στα τεχνικά πρότυπα και στις πολιτικές αρχές. Ωστόσο, η Άγκυρα δεν επιδίωξε ποτέ σοβαρά μια τέτοια ευθυγράμμιση, καθώς αυτή ερχόταν σε αντίθεση με τις θεμελιώδεις επιλογές της ηγεσίας – τις αδιαφανείς διαδικασίες δημόσιων συμβάσεων, τη δημιουργία ενός υπερπροεδρικού συστήματος και τον πολιτικό έλεγχο της δικαιοσύνης, των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών – καθώς και με την κουλτούρα των διπλωματικών συμβιβασμών και τον εθνικισμό της χώρας.

Πιο ουσιαστικά, οι πολιτικοί περιορισμοί που συνδέονταν με την ένταξη στην ΕΕ δεν μπορούσαν να συμβιβαστούν με τις αυταρχικές τάσεις της ηγεσίας. Η μη αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας από την Τουρκία και η υποστήριξή της προς το ψευδοκράτος οδήγησαν την ΕΕ να περιορίσει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις, ενώ το 2007 οι δημόσιες θέσεις του τότε Γάλλου προέδρου και της Γερμανίδας καγκελαρίου συνενώθηκαν για να εμποδίσουν την ενδεχόμενη ένταξη της Τουρκίας.

Οι διαμάχες σχετικά με τα θαλάσσια σύνορα της Τουρκίας με την Ελλάδα, με την Άγκυρα να απειλεί την Αθήνα ακόμη και με πόλεμο (casus belli) περιπλέκουν περαιτέρω τα πράγματα.

Όλα αυτά θέτουν ένα κρίσιμο ερώτημα: Ήταν η ένταξη το καλύτερο μέσο που θα μπορούσε να προσφέρει η ΕΕ σε μια χώρα όπως η Τουρκία; Αυτή η συζήτηση δεν έγινε ποτέ στις Βρυξέλλες.

Ασφάλεια και ΝΑΤΟ

Στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 πυροδότησε μια έντονη συζήτηση σε ολόκληρη την Ευρώπη σχετικά με την απαραίτητη αύξηση της παραγωγής όπλων στην ήπειρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία ισχυρίστηκε επανειλημμένα στο υψηλότερο επίπεδο ότι η παρουσία της σε οποιοδήποτε νέο πλαίσιο ασφάλειας μεταξύ των κρατών της Δυτικής Ευρώπης ήταν «απαραίτητη». Μιλώντας στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο του 2026, ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υποστήριξε πως «μια Ευρώπη που αποκλείει την Τουρκία από την αρχιτεκτονική ασφάλειάς της δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι ισχυρότερη ή ασφαλέστερη».

Από την άλλη πλευρά, μία Τουρκία που απειλεί δύο κράτη μέλη της ΕΕ, την Ελλάδα και την Κύπρο, δεν μπορεί να συμμετέχει στην ευρωπαϊκή ασφάλεια…

Η ραγδαία επέκταση της αμυντικής βιομηχανίας της Τουρκίας οδήγησε σε πολλαπλές συμφωνίες – πωλήσεις, κοινοπραξίες και εξαγορές – χωρίς όμως να οδηγήσει στην επίσημη συμμετοχή της Τουρκίας στις συζητήσεις για την ασφάλεια μεταξύ των χωρών της Δυτικής Ευρώπης, με εξαίρεση τη «Συμμαχία των Προθύμων» για την υποστήριξη της Ουκρανίας. Από αυτή την άποψη, η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ του 2026 στην Άγκυρα αποτέλεσε βιτρίνα για την αμυντική βιομηχανία της Τουρκίας, αλλά δεν προσέφερε στον πρόεδρό της την πολιτική αναγνώριση που ανλεμενε στον τομέα της ασφάλειας.

Τον Μάιο του 2026, ο Μαρκ Πιερίνι, ανώτερος ερευνητής στο Carnegie Europe για τη Μέση Ανατολή και την Τουρκία, από ευρωπαϊκή προοπτική, έγραψε ότι «το βασικό ερώτημα είναι αν τα ευρωπαϊκά κράτη ή η ΕΕ πρέπει να εμπιστευθούν την ασφάλειά τους σε μια επίσημη συνεργασία με την Τουρκία. Αν και αυτό συμβαίνει μέσω μεμονωμένων πωλήσεων και κοινών έργων, δεν συμβαίνει και δεν μπορεί να συμβεί με πιο δομημένο τρόπο υπό τις τρέχουσες πολιτικές συνθήκες».

Η προκλητικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Στην Ανατολική Μεσόγειο, διαφωνίες σχετικά με τα θαλάσσια σύνορα έχουν διευρύνει το χάσμα μεταξύ της Τουρκίας και των κυβερνήσεων της ΕΕ. Στις 20 Οκτωβρίου, η ανατολική διοίκηση της Λιβύης, η οποία δεν αναγνωρίζεται διεθνώς, επικύρωσε ένα νέο μνημόνιο κατανόησης μεταξύ Λιβύης και Τουρκίας σχετικά με την έκταση των θαλάσσιων δικαιοδοσιών, που θίγει ευθέως τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Η συμφωνία απορρίφθηκε κατηγορηματικά από τις αρχές της ΕΕ, την Ελλάδα, την Κύπρο αλλά και από το αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών, που χαρακτήρισαν το μνημόνιο παράνομομο, άκυρο και ανίσχυρο. Το μνημόνιο απορρίφθηκε επίσης από το Μπαχρέιν, το Ισραήλ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Πιο καθησυχαστικό για τους εταίρους της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ είναι η συμμετοχή της χώρας στην ασφάλεια της περιοχής της Μαύρης Θάλασσας, ενόψει των μεγάλων επιθέσεων με drones από την Ρωσία εναντίον πλοίων που εξάγουν ουκρανικά γεωργικά προϊόντα. Η Άγκυρα έχει να διαδραματίσει έναν προφανή ρόλο σε αυτό το πλαίσιο, δεδομένης της ισχύος του ναυτικού της, του ρόλου της ως φύλακα των τουρκικών Στενών βάσει της Σύμβασης του Μοντρέ, καθώς και της συμβολής της στην «Πρωτοβουλία Σιτηρών της Μαύρης Θάλασσας» του 2022, η οποία επέτρεψε τις εξαγωγές ουκρανικών σιτηρών προς τρίτες χώρες για περίοδο δώδεκα μηνών.

Ωστόσο, ένας τέτοιος ρόλος ενδέχεται να ενέχει τον κίνδυνο η Μόσχα να ασκήσει ισχυρή πίεση στην Άγκυρα προκειμένου να περιορίσει τυχόν αμυντικές επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να ωφελήσουν το Κίεβο.

Εκτός Ευρώπης, η Συμφωνία της Μέκκας υπογράφηκε στις 7 Αυγούστου από το Πακιστάν, τη μοναδική πυρηνική δύναμη με μουσουλμανική πλειοψηφία, την Σαουδική Αραβία, τη φύλακα των δύο σημαντικότερων ισλαμικών ιερών, και την Τουρκία, το μοναδικό μέλος του ΝΑΤΟ με μουσουλμανική πλειοψηφία. Αυτό προκάλεσε κάποια έκπληξη στους υπόλοιπους συμμάχους του ΝΑΤΟ, ιδίως καθώς η συμφωνία περιλαμβάνει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας που μοιάζει σε μεγάλο βαθμό με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.

Για την Τουρκία, η συμφωνία αντανακλά τη διαχρονική της βούληση να διαδραματίσει σημαντικό πολιτικό και ασφαλιστικό ρόλο εκτός της Ατλαντικής Συμμαχίας. Παραμένει να διαπιστωθεί εάν οι δραστηριότητες στο πλαίσιο της Συμφωνίας της Μέκκας θα έρθουν σε σύγκρουση με τα συμφέροντα των χωρών του ΝΑΤΟ στη Μέση Ανατολή. Ιδιαίτερη σημασία θα έχει η πιθανή άμεση στρατιωτική εμπλοκή της Τουρκίας, σε περίπτωση που το Ριάντ ζητήσει την επιχειρησιακή υποστήριξη της Άγκυρας για την αντιμετώπιση των επιθέσεων των Χούθι στο σαουδαραβικό έδαφος.

Ολοκληρωτισμός και ανύπαρκτο κράτος δικαίου

Τα τελευταία δύο χρόνια, έχει καταστεί απολύτως σαφές από τις εγχώριες δημοσκοπήσεις ότι ο νυν πρόεδρος της Τουρκίας δεν θα κερδίσει τρίτη θητεία στις προεδρικές εκλογές – υποθέτοντας ότι θα του επιτραπεί νομικά να θέσει υποψηφιότητα στις επόμενες εκλογές, οι οποίες έχουν προγραμματιστεί για το 2028. Ακόμη και η διεύρυνση της υποστήριξής του μέσω συνασπισμού με το ακροδεξιό MHP δεν έχει εξασφαλίσει μια εγγυημένη πορεία προς τη νίκη, όπως καταδεικνύουν πρόσφατες μετρήσεις.

Αντιμέτωπη με αυτή τη δεινή κατάσταση, η ηγεσία της Τουρκίας έχει χρησιμοποιήσει όλα τα διαθέσιμα μέσα. Έχει συλλάβει και παραπέμψει σε δίκη τον δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμαμόγλου, ο οποίος ηγούνταν στις δημοσκοπήσεις ως πιθανός προεδρικός υποψήφιος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP)· στη δίκη του, οι εισαγγελείς έχουν ζητήσει ποινές φυλάκισης συνολικού ύψους άνω των δύο χιλιάδων ετών! Η ηγεσία της Τουρκίας έχει επίσης απειλήσει άλλους πιθανούς υποψηφίους του CHP, μεταξύ άλλων αντικαθιστώντας βίαια τον ηγέτη του κόμματος Οζγκούρ Οζέλ και παρενοχλώντας το νεοσύστατο κόμμα του. Επίσης, έχει αντικαταστήσει ορισμένους δημάρχους που συνδέονται με το CHP με διορισμένους από το κράτος, ενώ έχει πείσει άλλους να ενταχθούν στο κυβερνών AKP.

Όταν ξέσπασε το σκάνδαλο με τα επενδυτικά κεφάλαια στις αρχές Οκτωβρίου, η πρώτη αντίδραση της ηγεσίας ήταν να στείλει την αστυνομία να κάνει έφοδο στα γραφεία του φιλο-αντιπολιτευτικού τηλεοπτικού καναλιού Halk TV, του οποίου η κάλυψη του σκάνδαλου δεν άρεσε στην ηγεσία, και να διακόψει τη μετάδοσή του, ενώ διορίστηκαν αμέσως κρατικοί διοικητικοί υπάλληλοι για τη διαχείριση του καναλιού. Αυτό συνέβη ακριβώς την ώρα που ένας υπουργός της τουρκικής κυβέρνησης και μια μεγάλη επιχειρηματική αντιπροσωπεία επισκέπτονταν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τη βελγική κυβέρνηση με σκοπό την προώθηση του εμπορίου και των επενδύσεων.

Η δομή και η εφαρμογή του κράτους δικαίου στην Τουρκία δεν επιδεινώνονται απλά· η κατάσταση έχει μετατραπεί σε κλασικό παράδειγμα αυταρχικής διακυβέρνησης. Ο φόβος της απώλειας της εξουσίας σε δίκαιες εκλογές — ή απλώς η προοπτική οι πολιτικοί αντίπαλοι, τα μέσα ενημέρωσης, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι απλοί πολίτες να ασκήσουν τις θεμελιώδεις ελευθερίες τους – έχει πείσει την ηγεσία της Τουρκίας ότι ο καλύτερος τρόπος να προχωρήσει είναι να καρφώσει τα τελευταία καρφιά στο φέρετρο του κράτους δικαίου της χώρας.

Ένα μεταβαλλόμενο ευρωπαϊκό τοπίο

Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η Τουρκία βρήκε τους καλύτερους εταίρους της στα κεντροαριστερά κόμματα της Ευρώπης. Τώρα, όπως καταγράφει ο Στέφαν Λένε του Carnegie, ο πολιτικός χάρτης αλλάζει. Μέχρι το τέλος του 2027, θα διεξαχθούν εθνικές ή περιφερειακές εκλογές στην Εσθονία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, την Ιταλία, την Πολωνία, τη Σλοβενία και την Ισπανία.

Τα ακροδεξιά κόμματα, πολλά από τα οποία βρίσκονται υπό ρωσική επιρροή ή/και με την ενθάρρυνση των ΗΠΑ, θα σημειώσουν σημαντική πρόοδο και ενδέχεται να αναλάβουν την εξουσία σε ορισμένες χώρες. Κοινό χαρακτηριστικό πολλών εξ αυτών των κομμάτων είναι η έντονη αντιμεταναστευτική στάση, η οποία συχνά κρύβει αντιμουσουλμανικά συναισθήματα.

Στο μέλλον, το πολιτικό τοπίο της Ευρώπης θα είναι πιο κατακερματισμένο και οι Ευρωπαίοι πολιτικοί ενδέχεται να είναι λιγότερο διατεθειμένοι να ακούσουν τα τουρκικά αιτήματα σχετικά με την πολιτική ασφάλειας ή για συγκεκριμένες εμπορικές ρυθμίσεις. Παρά τις ομοιότητες μεταξύ ορισμένων αυταρχικών ηγετών, θα αυξηθούν επίσης σημαντικές αποκλίσεις σε θέματα μετανάστευσης, θρησκείας και ένταξης στην ΕΕ.

Εν τω μεταξύ, οι εναλλακτικές λύσεις έναντι των ευρωπαϊκών δεσμών της Άγκυρας –  σε θέματα εμπορίου, χρηματοοικονομικών, εκπαίδευσης, έρευνας και πολιτισμού – θα είναι ελάχιστες και σπάνιες.

Ποιο είναι το επόμενο βήμα;

Από την προσέγγιση αμοιβαίων παραχωρήσεων στις σχέσεις με την Ευρώπη έως τις εχθρικές δηλώσεις του για την Ελλάδα και το Ισραήλ, από τους ισχυρισμούς του ότι είναι απαραίτητος για την ασφάλεια της Ευρώπης έως τη δημιουργία μιας συμμαχίας ασφαλείας με το Πακιστάν και τη Σαουδική Αραβία και τη σύναψη μιας παράνομης θαλάσσιας συμφωνίας με τη Λιβύη, ο Ερντογάν έχει επιτύχει δύο αποτελέσματα κατά τη διάρκεια των σχεδόν 24  ετών που βρίσκεται στην εξουσία, πρώτα ως πρωθυπουργός και στη συνέχεια ως πρόεδρος: Πρώτον, έχει δείξει μια τάση να αποπροσανατολίζει τους δυτικούς εταίρους της Τουρκίας. Δεύτερον, έχει τοποθετήσει τον εαυτό του ως ηγέτη που διατηρεί ίση απόσταση από την Κίνα, την Ευρώπη, τη Ρωσία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, ακολουθώντας παράλληλα μια πολιτική «Πρώτα η Τουρκία».

Η ισορροπία αυτή αποτελεί κυριαρχική επιλογή της Άγκυρας. Είναι, ωστόσο, απλώς ασυμβίβαστη τόσο με τη διαδικασία ένταξης στην ΕΕ όσο και με την ιδιότητα μέλους της χώρας στο Συμβούλιο της Ευρώπης, το οποίο περιλαμβάνει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δήλωση του Ερντογάν τον Φεβρουάριο του 2022 σχετικά με το ΕΔΑΔ, στην οποία ανέφερε ότι η Τουρκία δεν θα σεβαστεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εάν αυτό δεν σεβαστεί τα τουρκικά δικαστήρια – που διατηρεί, όμως, υπό τον έλεγχό του.

Δύο πυλώνες θα παραμείνουν κεντρικοί στο μελλοντικό μείγμα πολιτικών της Τουρκίας. Ο ένας είναι ο διαρκής δεσμός με τις αγορές, τις βιομηχανίες, την εκπαίδευση και την έρευνα της Δυτικής Ευρώπης. Ο άλλος είναι το κράτος δικαίου.

Η στάση της Άγκυρας θέτει τους ηγέτες της ΕΕ και τα άλλα μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης σε δίλημμα. Το να υπερασπίζονται συστηματικά το κράτος δικαίου σε δηλώσεις υψηλού επιπέδου, χωρίς όμως να αναλαμβάνουν δράση όταν η Τουρκία δεν ευθυγραμμίζεται με την ΕΕ ή δεν εφαρμόζει τις αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στέλνει το μήνυμα ότι οι θεμελιώδεις αποκλίσεις σε βασικά ζητήματα είναι αποδεκτές.

Πίσω από αυτή τη στάση κρύβονται εμπορικοί λόγοι, οικονομικά συμφέροντα και προμήθειες αμυντικού εξοπλισμού, αλλά αποτελεί πραγματικά μια βιώσιμη πολιτική για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης στο τρέχον γεωπολιτικό πλαίσιο;

Πηγή: in.gr