Σε αναζήτηση εναλλακτικών σχημάτων και γενικότερα λύσεων βρίσκονται τα ευρωπαικά μέλη της ατλαντικής συμμαχίας (ΝΑΤΟ) καθώς τόσο η ρητορική του Αμερικανού προέδρου -απο την έναρξη ακόμα της δεύτερης θητείας του – όσο και οι πρόσφατες αποφάσεις του για απόσυρση στρατιωτικών δυνάμεων απο την Ευρώπη, προκαλούν ανησυχία και αναστάτωση.
Ο Ντοναλντ Τραμπ έχει θέσει υπό αμφισβήτηση τη δέσμευσή του προς το ΝΑΤΟ και τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας του Άρθρου 5 και αυτο προκάλεσε μια από καιρό αναμενόμενη αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών.
Ωστόσο, τους τελευταίους μήνες o πρόεδρος των ΗΠΑ προχώρησε ακόμη πιο μακριά, ανακοινώνοντας απροσδόκητες μειώσεις στρατευμάτων και ακυρώνοντας την αποστολή στη Γερμανία μιας μονάδας πυραύλων κρουζ που επρόκειτο να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην ευρωπαϊκή άμυνα.
Μάλιστα, η απροθυμία των ευρωπαικών κρατών να εμπλακούν σε «έναν πόλεμο που δεν είναι δικός τους» – μετα την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν – έκανε τον πρόεδρο Τραμπ να αμφισβητήσει την άμεση συνδρομή και βοήθεια των Ηνωμένων Πολιτειών στους ευρωπαίους συμμάχους στο ΝΑΤΟ. «Το ΝΑΤΟ δεν ήταν εκεί όταν το χρειαζόμασταν και δεν θα είναι εκεί αν το χρειαστούμε ξανά», έγραψε στο δικό του Truth Social.
𝗗𝗼𝗻𝗮𝗹𝗱 𝗝. 𝗧𝗿𝘂𝗺𝗽 𝗧𝗿𝘂𝘁𝗵 𝗦𝗼𝗰𝗶𝗮𝗹 𝗣𝗼𝘀𝘁 𝟬𝟳:𝟯𝟭 𝗣𝗠 𝗘𝗦𝗧 𝟬𝟰.𝟬𝟴.𝟮𝟲
NATO WASN’T THERE WHEN WE NEEDED THEM, AND THEY WON’T BE THERE IF WE NEED THEM AGAIN. REMEMBER GREENLAND, THAT BIG, POORLY RUN, PIECE OF ICE!!! President DJT
— Commentary Donald J. Trump Posts From Truth Social (@TrumpDailyPosts) April 8, 2026
Η ταχεία αποστράτευση ανέτρεψε την πεποίθηση των Ευρωπαίων ότι θα είχαν χρόνο να ενισχύσουν τις δικές τους δυνάμεις και να αντικαταστήσουν ζωτικούς αμερικανικούς «παράγοντες», όπως τα μέσα πληροφοριών και επιτήρησης, σημειώνει ο Economist. Η τεράστια κατανάλωση πυραύλων από τις ΗΠΑ στο Ιράν καθυστερεί τις αποστολές προς τους Ευρωπαίους συμμάχους και την Ουκρανία, καθώς η χώρα ανανεώνει τα δικά της αποθέματα.
Το επεισόδιο της Γροιλανδίας και το plan B
Ορισμένοι στο ΝΑΤΟ, συγκλονισμένοι από την απειλή του κ. Τραμπ τον Ιανουάριο να καταλάβει τη Γροιλανδία από τη Δανία, ανησυχούν όχι μόνο ότι οι ΗΠΑ ενδέχεται να παραμείνουν αμέτοχες σε έναν πόλεμο με τη Ρωσία, αλλά και ότι θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν ενεργά τις αντιδράσεις των άλλων μελών. Η πιθανότητα αυτή θεωρείται απομακρυσμένη. Ωστόσο, συνεντεύξεις με ανώτερους αξιωματικούς και αξιωματούχους του τομέα της άμυνας από διάφορες χώρες του ΝΑΤΟ αποκαλύπτουν για πρώτη φορά πόσο σοβαρά αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο.
Ορισμένες ευρωπαϊκές ένοπλες δυνάμεις καταρτίζουν μυστικά σχέδια για να πολεμήσουν όχι μόνο χωρίς τη βοήθεια των ΗΠΑ, αλλά και χωρίς μεγάλο μέρος της υποδομής διοίκησης και ελέγχου του ΝΑΤΟ. «Η κρίση της Γροιλανδίας ήταν ένα σήμα συναγερμού», λέει ένας Σουηδός αξιωματούχος της άμυνας. «Συνειδητοποιήσαμε ότι χρειαζόμαστε ένα Σχέδιο Β».
Ενα «Σχέδιο Β» απαιτεί κάτι περισσότερο από την απόκτηση όπλων· σημαίνει τη δημιουργία μιας δομής στο πλαίσιο της οποίας θα πολεμούσαν οι Ευρωπαίοι.
Κανένας από τους αξιωματούχους που ερωτήθηκαν δεν ήθελε να μιλήσει επίσημα, λόγω ανησυχιών ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιταχύνει την αποχώρηση των ΗΠΑ. Ο Μαρκ Ρούτε, γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, «έχει κυριολεκτικά απαγορεύσει να μιλάμε γι’ αυτό, επειδή πιστεύει ότι μπορεί να ρίξει λάδι στη φωτιά», λέει ένας εμπιστευτικός πληροφοριοδότης. Όταν ο Μάτι Πέσου του Φινλανδικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (FIIA) συνυπέγραψε πέρυσι ένα άρθρο στο οποίο υποστήριζε την ανάγκη για ένα Σχέδιο Β, οι φινλανδοί αξιωματούχοι αρνήθηκαν ότι κάτι τέτοιο θα εξεταζόταν.
Ωστόσο, η επείγουσα φύση της απειλής έχει οδηγήσει αρκετές χώρες να αρχίσουν να σκέφτονται πώς και υπό τις διαταγές ποίου θα πολεμούσε η Ευρώπη αν το ΝΑΤΟ «δεν λειτουργούσε σωστά», όπως το έθεσε ένας αξιωματούχος. «Ποια ιεραρχία μπορείς να χρησιμοποιήσεις αν οι ΗΠΑ εμποδίζουν το ΝΑΤΟ;», ρωτά ένας άλλος αξιωματούχος του τομέα της άμυνας.
Το ερώτημα αγγίζει τον πυρήνα της επιτυχίας της συμμαχίας. Οι περισσότερες στρατιωτικές συμμαχίες μοιάζουν με πρόβα μουσικής σε δημοτικό σχολείο: κάθε χώρα εμφανίζεται, χτυπάει το τύμπανό της περίπου στο ρυθμό των άλλων και φεύγει.
Η ηγεσία των ΗΠΑ
Το ΝΑΤΟ, αντίθετα, δημιουργήθηκε ως μια συμφωνική ορχήστρα που ελέγχεται από έναν μόνο μαέστρο, τον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή Ευρώπης (SACEUR), έναν Αμερικανό στρατηγό που διοικεί επίσης τις αμερικανικές δυνάμεις στην Ευρώπη. Για να διευθύνει αυτή την ορχήστρα, ο SACEUR διαθέτει ασφαλείς συνδέσεις επικοινωνίας με ένα δίκτυο μόνιμων υποκειμένων αρχηγείων (βλ. χάρτη), στελεχωμένων με χιλιάδες άτομα έτοιμα να ανταποκριθούν τη στιγμή που θα ξεκινήσει ένας πόλεμος.
«Η ηγεσία των ΗΠΑ είναι το συνδετικό στοιχείο που κρατά ενωμένη τη συμμαχία», λέει ο Λουίς Σιμόν, διευθυντής του Κέντρου Ασφάλειας, Διπλωματίας και Στρατηγικής στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών. «Χωρίς αυτούς, πιθανότατα θα βλέπαμε έναν κατακερματισμό του οικοσυστήματος αποτροπής».
Έτσι, ένα «Σχέδιο Β» απαιτεί κάτι περισσότερο από την απόκτηση όπλων· σημαίνει τη δημιουργία μιας δομής στο πλαίσιο της οποίας θα πολεμούσαν οι Ευρωπαίοι. Ο πυρήνας, τουλάχιστον στη Βόρεια Ευρώπη, θα αποτελούταν πιθανότατα από μια συμμαχία των χωρών της Βαλτικής και των σκανδιναβικών χωρών, καθώς και της Πολωνίας. Οι χώρες αυτές μοιράζονται ως επί το πλείστον κοινές αξίες και όλες φοβούνται τη Ρωσία.
Αρκετά από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ, όπως η Βρετανία, η Γαλλία και η Γερμανία, διαθέτουν δυνάμεις «αποτρεπτικής δράσης» στις χώρες της Βαλτικής και, ως εκ τούτου, είναι πολύ πιθανό να εμπλακούν σε οποιαδήποτε σύγκρουση.
Ίσως το ένα τρίτο των μελών του ΝΑΤΟ θα «πολεμούσε από την πρώτη μέρα», ανεξάρτητα από το αν θα ενεργοποιηθεί το Άρθρο 5, λέει ο Έντουαρντ Άρνολντ του RUSI, ενός think-tank στο Λονδίνο. «Κανείς δεν θα περίμενε να εμφανιστούν οι Πορτογάλοι στο Συμβούλιο του Βορείου Ατλαντικού [το ανώτατο όργανο λήψης αποφάσεων του ΝΑΤΟ] για να συζητήσουν», λέει.
Η Ευρώπη και η δύναμη JEF
Μια εναλλακτική δομή διοίκησης που αναφέρεται συχνά είναι μια υπό βρετανική ηγεσία συμμαχία δέκα χωρών, κυρίως από τη Βαλτική και τη Σκανδιναβία, γνωστή ως Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη ( Joint Expeditionary Force – JEF), με μόνιμο αρχηγείο κοντά στο Λονδίνο.
Η JEF, η οποία ιδρύθηκε από τη Βρετανία και έξι άλλα μέλη του ΝΑΤΟ το 2014, θεωρήθηκε αρχικά ως συμπλήρωμα του ευρύτερου οργανισμού, ικανό να παρέχει δυνάμεις υψηλής ετοιμότητας σε σύντομο χρονικό διάστημα για περιστάσεις που δεν πληρούσαν τα κριτήρια του Άρθρου 5. Οι αρμοδιότητές της επεκτάθηκαν όταν η Σουηδία και η Φινλανδία προσχώρησαν στη συμμαχία το 2017, αρκετά χρόνια πριν υποβάλουν αίτηση για ένταξη στο ΝΑΤΟ.
Τώρα θεωρείται ως ένας τρόπος για να παρακαμφθεί μία από τις αδυναμίες του ΝΑΤΟ: οποιοδήποτε μέλος μπορεί να εμποδίσει την ενεργοποίηση του Άρθρου 5, το οποίο απαιτεί ομόφωνη απόφαση. Η JEF, όπως δήλωσε το 2023 ο τότε διοικητής της, ο Βρετανός υποστράτηγος Τζιμ Μόρις, «μπορεί να αντιδράσει σε καταστάσεις χωρίς να απαιτείται ομοφωνία». Έχει ήδη ενεργοποιηθεί αρκετές φορές, για ασκήσεις και ναυτικές περιπολίες.
Ελικοπτερο Chinook σε άσκηση των κρατών της JEF
«Η JEF είναι η πιο εδραιωμένη από τις εναλλακτικές λύσεις», λέει ο κ. Άρνολντ. Η έδρα της διαθέτει ήδη δυνατότητες στους τομείς της πληροφορίας, του σχεδιασμού και της εφοδιαστικής, σημειώνει. Διαθέτει τα δικά της ασφαλή δίκτυα επικοινωνιών τα οποία, αν και περιορισμένα, δεν εξαρτώνται από το ΝΑΤΟ. Η συμμετοχή της Βρετανίας προσφέρει -επίσης- ένα βαθμό πυρηνικής αποτροπής, σχολιάζει ο .
Η βρετανική αδυναμία
Ωστόσο, το επίκεντρο της JEF παραμένει κυρίως στις περιοχές της Σκανδιναβίας και της Βαλτικής. Από αυτήν απουσιάζουν μεγάλες δυνάμεις όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Πολωνία.
Ορισμένοι αξιωματούχοι των συμμάχων ανησυχούν για την αμυντική ετοιμότητα της Βρετανίας: η υποχρηματοδότηση την έχει αφήσει με λίγα πλοία, υποβρύχια και στρατιωτικές μονάδες έτοιμες να αναπτυχθούν σε σύντομο χρονικό διάστημα. «Η Αγγλία είναι ο αγαπημένος θείος όλων», λέει ένας αξιωματούχος. «Αλλά πάσχει από το σύνδρομο του Downton Abbey. Διατηρεί την προσποίηση, αλλά δεν διαθέτει τα κεφάλαια».
Τέτοια προβλήματα θα μπορούσαν να μετριαστούν αν η ομάδα ενέτασσε τη Γερμανία, η οποία αυξάνει σημαντικά τον αμυντικό της προϋπολογισμό. Παρά τα μειονεκτήματά της, η JEF φαίνεται να είναι η καλύτερη λύση αν τα ευρωπαϊκά μέλη δεν είναι σε θέση να αναλάβουν το υπάρχον πλαίσιο του ΝΑΤΟ.
Όμως η Ευρώπη θα βρει κάποια μορφή κοινού αμυντικού πλαισίου για να αντικαταστήσει τους Αμερικανούς. Ένα αποτρεπτικό μέσο που βασίζεται σε κάποιον που μπορεί να μην εμφανιστεί δεν είναι καθόλου αποτρεπτικό.
