Οι καταναλωτές μεταξύ πληθωρισμού και πλαφόν

Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον σε μία διαφορετική φάση από εκείνη της έντονης πληθωριστικής έκρηξης του 2022 και του 2023. Οι πολύ μεγάλες αυξήσεις τιμών έχουν δώσει τη θέση τους σε μικρότερες, όμως η αίσθηση της ακρίβειας παραμένει ισχυρή στην καθημερινότητα των καταναλωτών, εφόσον οι τιμές έχουν παγιωθεί σε επίπεδα που είναι πλέον δυσανάλογα υψηλά για τα εισοδήματα των εργαζομένων.

Δυστυχώς το τελευταίο διάστημα, η διεθνής άνοδος στις τιμές ενέργειας και καυσίμων, σε συνδυασμό με εγχώριες ανατιμήσεις σε τρόφιμα και στέγαση, αυξάνει περαιτέρω το κόστος διαβίωσης, ενώ η πλειονότητα των καταναλωτών έχει ήδη εξαντλήσει μεγάλο μέρος των αντοχών της. Για παράδειγμα, τον Απρίλιο του 2026, ο πληθωρισμός διαμορφώθηκε στο 5,4%, από 3,9% τον προηγούμενο μήνα. Η αύξηση συνδέεται κυρίως με άνοδο στις τιμές ενέργειας, αυξημένο κόστος στέγασης και ανατιμήσεις στα τρόφιμα. Για τον καταναλωτή, τα βασικά αγαθά εξακολουθούν να κοστίζουν ακριβά και τα ενοίκια είναι πλέον αυτονομημένα από τα εγχώρια εισοδήματα.

Στην ελληνική περίπτωση υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας που επηρεάζει τις τιμές. Η αυξημένη εισροή τουριστών είναι θετική εξέλιξη υπό την έννοια ότι αυξάνει τα τουριστικά έσοδα, αλλά αναπόφευκτα ενισχύει σημαντικά τη ζήτηση σε πολλούς τομείς της οικονομίας. Αυτό αποτυπώνεται όχι μόνο στην εστίαση και στη φιλοξενία, αλλά και στο λιανεμπόριο, στις μεταφορές, ακόμη και στην αγορά κατοικίας. Σε πολλές τουριστικές περιοχές οι τιμές διαμορφώνονται πλέον με βάση τη δυνατότητα δαπάνης των ξένων επισκεπτών και πολύ λιγότερο με βάση τα εγχώρια εισοδήματα.

Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα εμφανές στα ακίνητα, όπου η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και η επενδυτική ζήτηση από το εξωτερικό έχει περιορίσει τη διαθεσιμότητα κατοικιών και έχει αυξήσει το κόστος στέγασης για τους μόνιμους κατοίκους. Το αποτέλεσμα είναι διαρκής άνοδος τιμών και ενοικίων που εκτοπίζει από την αγορά τους ντόπιους εργαζόμενους, ένα φαινόμενο γνωστό διεθνώς ως «pricing out». Φυσικά, οι ανατιμήσεις διαχέονται σταδιακά και σε μη τουριστικές περιοχές, καθώς υπερβαίνουν την τοπικότητα και παίρνουν τελικά κλαδικές διαστάσεις.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση επιχειρεί να περιορίσει τις υπερβολικές ανατιμήσεις σε καταναλωτικά αγαθά και καύσιμα μέσω του πλαφόν στο περιθώριο κέρδους.

Τα ισχύοντα μέτρα δεν συνιστούν ένα «κλασσικό» πλαφόν τιμών, δηλαδή δεν ορίζουν ανώτατη τιμή πώλησης για ένα προϊόν. Αντίθετα, βασίζονται στον περιορισμό του ποσοστιαίου ή απόλυτου περιθωρίου κέρδους των επιχειρήσεων. Στην περίπτωση των σούπερ μάρκετ, οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να αυξήσουν το περιθώριο κέρδους πέρα από συγκεκριμένα επίπεδα που ίσχυαν το προηγούμενο διάστημα, ενώ στην αγορά καυσίμων εφαρμόζονται σχετικοί περιορισμοί.

Το «πλαφόν περιθωρίου κέρδους» συγκριτικά με το «πλαφόν τιμής» είναι πιο ευέλικτο, δεν προκαλεί ελλείψεις, και επιτρέπει την προσαρμογή των τιμών λιανικής στις εκάστοτε συνθήκες κόστους. Το μέτρο συνοδεύεται από ελέγχους και πρόστιμα, ωστόσο έχει συγκεκριμένα όρια αποτελεσματικότητας. Μπορεί να συγκρατήσει ακραίες αυξήσεις ή να αποτρέψει περιπτώσεις αισχροκέρδειας, δεν μπορεί όμως να αλλάξει τις βασικές αιτίες που διατηρούν τον πληθωρισμό σε υψηλά επίπεδα. Στην πράξη, λειτουργεί περισσότερο ως ένας μηχανισμός περιορισμού των υπερβολών και ένα πολιτικό μήνυμα στην αγορά.

Η αντιμετώπιση της ακρίβειας θα εξαρτηθεί τελικά από βαθύτερες αλλαγές που αφορούν την εγχώρια παραγωγή, την ενέργεια, την αγορά κατοικίας και τη λειτουργία του ανταγωνισμού στην ελληνική οικονομία.

Τέλος, οι διεθνείς γεωπολιτικές και οικονομικές εξελίξεις είναι κρίσιμες, διότι αυτές διαμορφώνουν τη μεγάλη εικόνα και καθορίζουν τις γενικές συνθήκες για την ελληνική αγορά.

Γεώργιος Μπάλτας, Καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών