Στις 23 Ιουνίου 2016, οι Βρετανοί ψήφισαν υπέρ της αποχώρησης της χώρας τους από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ανοίγοντας έναν κύκλο πολιτικών και οικονομικών ανατροπών που άλλαξε τη θέση του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ευρώπη και στον κόσμο. Το αποτέλεσμα ήταν σχετικά οριακό, αλλά καθοριστικό: το 51,89% των ψηφοφόρων, δηλαδή 17.410.742 άνθρωποι, επέλεξε το Brexit, έναντι 16.141.241 που τάχθηκαν υπέρ της παραμονής. Η διαφορά έφθασε τις 1.269.501 ψήφους, με τη συμμετοχή να διαμορφώνεται στο 72,21%.
Η έξοδος από την ΕΕ παρουσιάστηκε τότε από τους υποστηρικτές της ως ευκαιρία ανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας, απελευθέρωσης από τους ευρωπαϊκούς κανόνες και σύναψης ανεξάρτητων εμπορικών συμφωνιών. Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, ωστόσο, η οικονομική αποτίμηση είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι διαθέσιμες εκτιμήσεις δείχνουν ότι η αποχώρηση είχε σημαντικό κόστος για την παραγωγή, τις επενδύσεις και τις εμπορικές σχέσεις της Βρετανίας, ενώ τα οφέλη που είχαν υποσχεθεί οι υποστηρικτές της δεν έχουν αντισταθμίσει τις απώλειες.
Τώρα, με τις οβερτούρες του Άντι Μπέρναμ προς την ΕΕ για προσπάθειες σύσφιγξης δεσμών με πιθανό απώτερο σκοπό μια επανένωση, είναι σκόπιμο να ρίξουμε μια ματιά στο τι πέτυχε το περιβόητο Brexit.
Το πλήγμα απ’ το Brexit στο ΑΕΠ και στις επενδύσεις
Μία από τις πιο σημαντικές εκτιμήσεις για τις οικονομικές συνέπειες του Brexit αποδίδει στην αποχώρηση μείωση του βρετανικού ΑΕΠ κατά 6% έως 8%. Πρόκειται για ιδιαίτερα μεγάλο μέγεθος, καθώς αφορά την παραγωγική δυνατότητα μιας από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου. Δεν σημαίνει ότι η βρετανική οικονομία συρρικνώθηκε κατά αυτό το ποσοστό σε απόλυτους όρους ή ότι το σύνολο της απώλειας εμφανίστηκε σε ένα συγκεκριμένο έτος. Περιγράφει την απόσταση ανάμεσα στην οικονομική επίδοση που εκτιμάται ότι θα είχε η χώρα χωρίς το Brexit και στην πραγματική της πορεία.
Η διάκριση είναι κρίσιμη. Το Brexit δεν αποτέλεσε τη μοναδική αιτία των οικονομικών δυσκολιών της Βρετανίας. Η πανδημία, η ενεργειακή κρίση, ο πληθωρισμός και οι διεθνείς αναταράξεις επηρέασαν επίσης την ανάπτυξη. Ωστόσο, η αποχώρηση από την ενιαία αγορά και την τελωνειακή ένωση πρόσθεσε ένα επιπλέον επίπεδο εμποδίων και αβεβαιότητας, το οποίο επιβάρυνε επιχειρήσεις και επενδυτές.
Ιδιαίτερα έντονο ήταν το πλήγμα στις επιχειρηματικές επενδύσεις, οι οποίες, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, υποχώρησαν έως και 18%. Η αβεβαιότητα για το μελλοντικό καθεστώς των εμπορικών σχέσεων με την Ευρώπη, οι νέες κανονιστικές απαιτήσεις και η δυσκολία πρόσβασης σε μια αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων καταναλωτών περιόρισαν την προθυμία αρκετών επιχειρήσεων να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους στη Βρετανία.
Για μια οικονομία που στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις υπηρεσίες, στη χρηματοοικονομική δραστηριότητα, στην τεχνολογία και στις διεθνείς επενδύσεις, η αβεβαιότητα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι επενδύσεις δεν επηρεάζουν μόνο τη σημερινή παραγωγή, αλλά και τη μελλοντική παραγωγικότητα, την καινοτομία και τη δημιουργία καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας.
Το εμπόριο έγινε πιο περίπλοκο
Το Brexit άλλαξε ουσιαστικά και τους όρους με τους οποίους οι βρετανικές επιχειρήσεις συναλλάσσονται με την ΕΕ. Η έξοδος από την ενιαία αγορά δεν σήμαινε απλώς την επιβολή νέων τελωνειακών διαδικασιών. Έφερε πρόσθετες απαιτήσεις για πιστοποιήσεις, έγγραφα, ελέγχους και συμμόρφωση με διαφορετικούς κανόνες. Το κόστος αυτών των διαδικασιών είναι δυσανάλογα μεγάλο για τις μικρότερες επιχειρήσεις, οι οποίες συχνά δεν διαθέτουν το προσωπικό και τους πόρους για να διαχειριστούν πολύπλοκες διασυνοριακές συναλλαγές.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, περισσότερες από 16.000 βρετανικές επιχειρήσεις σταμάτησαν να εξάγουν στην ευρωπαϊκή αγορά εξαιτίας των νέων εμποδίων και της γραφειοκρατίας. Ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί περίπου στο 14% των επιχειρήσεων που πραγματοποιούσαν εξαγωγές προς την ΕΕ. Η εξέλιξη υπογραμμίζει ότι η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά δεν είναι απλώς ζήτημα πολιτικής ή διπλωματίας, αλλά καθημερινό επιχειρηματικό πλεονέκτημα.
Για πολλές εταιρείες, ιδίως όσες εξήγαν μικρές ποσότητες ή ευπαθή προϊόντα, η συνέχιση των συναλλαγών έγινε λιγότερο συμφέρουσα. Κάποιες αναγκάστηκαν να περιορίσουν τη δραστηριότητά τους, άλλες να αναζητήσουν εναλλακτικές αγορές, ενώ ορισμένες εγκατέλειψαν εντελώς τις εξαγωγές προς την Ευρώπη. Αυτό δεν σημαίνει ότι το βρετανικό εμπόριο με την ΕΕ εξαφανίστηκε. Σημαίνει, όμως, ότι η πρόσβαση σε αυτήν έγινε πιο δύσκολη και δαπανηρή.
Οι υπηρεσίες αποτελούν μια διαφορετική εικόνα
Η εικόνα δεν είναι αρνητική σε όλους τους τομείς. Οι βρετανικές εξαγωγές υπηρεσιών αυξήθηκαν από το 2016 κατά 62 δισ. στερλίνες προς την ΕΕ και κατά 107 δισ. στερλίνες προς τον υπόλοιπο κόσμο. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρά πλεονεκτήματα σε δραστηριότητες όπως οι χρηματοοικονομικές, οι επαγγελματικές και οι ψηφιακές υπηρεσίες.
Ωστόσο, η αύξηση των εξαγωγών υπηρεσιών δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει ότι το Brexit απέδωσε οικονομικά. Χρειάζεται να εξεταστεί σε σχέση με την πορεία που θα είχαν ακολουθήσει οι συγκεκριμένοι κλάδοι εάν η Βρετανία είχε παραμείνει στην ΕΕ, αλλά και να ληφθούν υπόψη οι πληθωριστικές μεταβολές και η γενικότερη ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου. Επιπλέον, η ισχυρή επίδοση των υπηρεσιών δεν αναιρεί τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εξαγωγείς αγαθών.
Μετανάστευση: Η υπόσχεση και η πραγματικότητα
Ένα από τα κεντρικά επιχειρήματα υπέρ του Brexit ήταν η ανάκτηση του ελέγχου της μετανάστευσης. Η ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών της ΕΕ στη Βρετανία τερματίστηκε, ενώ περίπου 3,6 εκατομμύρια Ευρωπαίοι πολίτες εξασφάλισαν δικαίωμα παραμονής μέσω της συμφωνίας αποχώρησης. Η αλλαγή αυτή αναδιαμόρφωσε το καθεστώς διαμονής και εργασίας για εκατομμύρια ανθρώπους, χωρίς να οδηγήσει αυτομάτως σε δραστική μείωση της συνολικής μετανάστευσης.
Ενδεικτικό είναι ότι το Γραφείο Προϋπολογισμού της Βρετανίας (OBR) προβλέπει μεσοπρόθεσμα καθαρή μετανάστευση περίπου 290.000 ανθρώπων ετησίως, αναθεωρώντας προς τα πάνω προηγούμενες εκτιμήσεις. Αυτό δείχνει ότι η χώρα εξακολουθεί να εξαρτάται από την εισροή εργαζομένων και κατοίκων από το εξωτερικό, αν και πλέον η σύνθεση των μεταναστευτικών ροών έχει αλλάξει, με μεγαλύτερη σημασία για τις αφίξεις από χώρες εκτός ΕΕ.
Δύσκολα αντιστρέφεται ο λογαριασμός
Το συνολικό αποτύπωμα του Brexit δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν αριθμό. Η εκτιμώμενη απώλεια στο ΑΕΠ, η υποχώρηση των επενδύσεων, η αποχώρηση χιλιάδων επιχειρήσεων από την ευρωπαϊκή αγορά και η αυξημένη γραφειοκρατία συνθέτουν ένα σημαντικό οικονομικό κόστος. Την ίδια στιγμή, η αύξηση των εξαγωγών υπηρεσιών και η δυνατότητα άσκησης ανεξάρτητης εμπορικής και μεταναστευτικής πολιτικής αποτελούν στοιχεία που πρέπει να συνυπολογιστούν στην αποτίμηση.
Η Βρετανία δεν σταμάτησε να λειτουργεί ως μεγάλη οικονομία εκτός ΕΕ. Αλλά το ερώτημα που εύλογα τίθεται είναι αν η οικονομική της θέση είναι ισχυρότερη από εκείνη που θα είχε εάν είχε παραμείνει στην Ένωση.
Με βάση τις εκτιμήσεις για το ΑΕΠ και τις επενδύσεις, η απάντηση είναι δύσκολο να είναι θετική. Το Brexit μπορεί να εκπλήρωσε μέρος της πολιτικής υπόσχεσης περί εθνικής αυτονομίας, αλλά μέχρι στιγμής συνοδεύεται από έναν βαρύ οικονομικό λογαριασμό, τα αποτελέσματα του οποίου θα συνεχίσουν να επηρεάζουν τη Βρετανία για πολλά χρόνια.
