Προτού γίνει σύμβολο εργατικών αγώνων, η Πρωτομαγιά ήταν συνδεδεμένη με την έλευση της Άνοιξης, όταν οι άνθρωποι εξορμούσαν στην εξοχή για να γιορτάσουν την αναγέννηση της φύσης. Όλα άλλαξαν τον Μάιο του 1886, όταν βάφτηκαν στο αίμα οι εργατικές διαδηλώσεις του Σικάγου, βασική διεκδίκηση των οποίων ήταν αυτό που σήμερα μοιάζει αυτονόητο: η θέσπιση του οκταώρου.
Ο συμβολισμός της Πρωτομαγιάς έχει αφήσει τα ίχνη του στις εργατικές διεκδικήσεις αλλά και τη λαϊκή παράδοση
Ενώ ο 19ος αιώνας οδεύει προς το τέλος του, σε ένα άκρως βιομηχανοποιημένο Σικάγο δεκάδες χιλιάδες μετανάστες δουλεύουν σε εξαντλητικά ωράρια για μόλις 1,50 δολάριο την ημέρα. Η Αμερικανική Ομοσπονδία Εργασίας αποφασίζει να αντιδράσει, με το γνωστό σύνθημα: «Οχτώ ώρες δουλειά, οχτώ ώρες ανάπαυση, οχτώ ώρες ύπνο».
Στη Νέα Υόρκη, στο Ντιτρόιτ, στο Μιλγουόκι θα διοργανωθούν μεγάλες διαδηλώσεις. Ο ξεσηκωμός των εργατών στο Σικάγο θα συνοδευτεί από την κήρυξη γενικής απεργίας, τις συλλήψεις και το αίμα. Ένας από τους διαδηλωτές που συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο, ο Όγκουστ Σπάισις, είχε πει: «Θα έρθει η μέρα που η σιωπή μας θα είναι πιο δυνατή από τις φωνές που σήμερα πνίγετε με τον θάνατο»… Η Εργατική Πρωτομαγιά είχε ήδη γεννηθεί.
Από τότε, η μέρα απέκτησε δεύτερη ψυχή, χωρίς όμως να χάσει την πρώτη. Στην Ελλάδα, ο διπλός αυτός συμβολισμός έχει αφήσει τα ίχνη του εξίσου βαθιά, τόσο στις εργατικές διεκδικήσεις και τη λογοτεχνία όσο και στη λαϊκή παράδοση.
Η Πρωτομαγιά στη Λογοτεχνία
Στο διήγημά του «Πρωτομαγιά» (1941, μετάφραση Γιάννης Λάμψας, στο «Η εποχή των θαυμάτων και άλλα αυτοβιογραφικά», Printa 1993), ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ ξετυλίγει την ιστορία μιας ομάδας φοιτητών του Γέιλ στο πλαίσιο των πρωτομαγιάτικων ταραχών στο Κλίβελαντ το 1919, με δύο θανάτους, πολλούς τραυματισμούς και σφοδρές ταξικές συγκρούσεις.
Στο μυθιστόρημά του «Σε αμφίβολη μάχη» (1936, μετάφραση Άρης Σφακιανάκης, εκδόσεις Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος 1989), ο Τζον Στάινμπεκ μιλάει για δύο κομμουνιστές που ταξιδεύουν στην κεντρική Καλιφόρνια, σκοπεύοντας να πείσουν μια ομάδα δυσαρεστημένων εργατών σε οπωρώνες μήλου να απεργήσουν.
Το μυθιστόρημα λειτουργεί ως ένας φόρος τιμής στο Σικάγο, πενήντα χρόνια μετά τα γεγονότα. Την εργατική Πρωτομαγιά, εντούτοις, θα προαναγγείλει ήδη από το 1906 ο Άπτον Σίνκλερ με το μυθιστόρημά του «Η ζούγκλα» (μετάφραση Τζένη Μαστοράκη, Γράμματα 1983), καταγγέλλοντας πρωτίστως τις εργασιακές συνθήκες υπό τις οποίες ζούσαν στον αρχόμενο 20ό αιώνα γυναίκες και παιδιά.
Η ελληνική ποίηση έχει τιμήσει και αυτή δεόντως την εργατική Πρωτομαγιά με στίχους γραμμένους από ποιητές πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους όχι μόνο ως προς την ηλικία και τη γενιά, αλλά και ως προς τη γλώσσα και την τεχνοτροπία.
Αν κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα και στις πρώτες δεκαετίες του 20ού, οι έλληνες ποιητές βιάζονταν να εξισώσουν την Πρωτομαγιά με τον ερχομό της Άνοιξης και με την ανθοφορία της φύσης, από το 1930 και ύστερα, και ιδίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι εικόνες και οι παραστάσεις τους τείνουν να αλλάξουν ριζικά και το εργατικό πνεύμα της Πρωτομαγιάς έρχεται να εγκατασταθεί με έμμεσο ή με άμεσο τρόπο στα ποιήματά τους.
Ο Κώστας Βάρναλης εξυμνεί τη σημασία και το βάρος των εργατικών αγώνων, επαινεί την εντιμότητα του εργαζόμενου λαού και τονίζει τις θυσίες από τις οποίες θα πηγάσουν «ο καθαρμός κ’ η λεφτεριά του ανθρώπου».
Ο Γιάννης Ρίτσος θα αναδείξει στην πρώτη γραμμή τα παιδιά του λαού καθώς παλεύουν με το γυμνό τους σώμα και δίνουν τα πάντα για την αξία της ελευθερίας. Ο Τάσος Λειβαδίτης μοιρολογεί τους αδικοχαμένους νεκρούς, κάνοντας λόγο για «Μεγάλη Παρασκευή των φτωχών» και για «βράδυ που θα έρθει με δώδεκα καρφιά». Μεγάλη Εβδομάδα, Ανάσταση, Πάσχα και εργατική Πρωτομαγιά βαδίζουν εδώ χέρι-χέρι.
Από τους νεώτερους, σημερινούς ποιητές, ο Τόλης Νικηφόρου δεν διστάζει να αναφερθεί ευθέως στο νόημα της εργατικής γιορτής και της πρωτομαγιάτικης συγκέντρωσης, εξατομικεύοντάς το δεόντως: «Ωραία που ήταν η συγκέντρωση/ στην πιο μεγάλη μας πλατεία/ ωραία τα μάρμαρα/ ωραία τα μέγαρα/ ωραίο και το παλιό εργατικό μας κέντρο οι εργάτες είχαν ήδη φύγει/ να κάνουν την πρωτομαγιά στις γύρω εξοχές/ με τις γυναίκες, τα παιδιά και τα γεμάτα τους καλάθια/ απόμεινες εσύ/ απόμεινα εγώ/ να κοιτάμε ένα απορημένο λάβαρο/ και τα στολισμένα μπαλκόνια/ με τους βραχνούς ομιλητές».
Ακόμα και ποιητές των οποίων η πορεία ταυτίστηκε με καλλιτεχνικά κινήματα όπως ο υπερρεαλισμός, θα κλίνουν αίφνης το γόνυ στο αγωνιστικό ήθος της Πρωτομαγιάς.
Θα γράψει ο Νίκος Γκάτσος: «Παράξενη Πρωτομαγιά, μ’ αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια, ηρθ’ ο καιρός του “έχε γεια”, τι να την κάνεις πια την περηφάνια, Πρωτομαγιά με το σουγιά, χαράξαν το φεγγίτη και μια βραδιά σαν τα θεριά σε πήραν απ’ το σπίτι. Κι ένα πρωί σε μια γωνιά στην Κοκκινιά είδα το μπόγια να περνά και το φονιά γύρευα χρόνια μες στον κόσμο να τον βρω μα περπατούσε με το χάρο στο πλευρό».
Όσο για τον πρόωρα χαμένο Γιάννη Βαρβέρη, θα πει με το λεπτά ειρωνικό του ύφος και την προκλητικά σατιρική του φλέβα: «Τ’ αφεντικά τις απεργίες αμείβουνε με υπερωρίες, εμείς κεφάτα τις δουλεύουμε».
Το μαγιάτικο στεφάνι και άλλα λαϊκά έθιμα
Πίσω όμως από τη σύγχρονη εικόνα της Πρωτομαγιάς κρύβεται μια πολυσύνθετη παράδοση, άρρηκτα συνδεδεμένη με τη φύση, τη γονιμότητα, αλλά και με παλαιότερες αντιλήψεις για τον κόσμο των νεκρών και τις αόρατες δυνάμεις.
«Η Πρωτομαγιά είναι μια ανοιξιάτικη γιορτή, πολύ πριν γίνει εργατική», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, πρώην διευθύντρια και ομότιμη ερευνήτρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Όπως εξηγεί, η χρονική της εγγύτητα με το Πάσχα δεν είναι τυχαία, καθώς «συνδυάζει αρχέγονα λατρευτικά στοιχεία που σχετίζονται με τη λατρεία των νεκρών και την αναγέννηση της φύσης».
Η ίδια αναφέρεται χαρακτηριστικά σε αρχαίες εορτές, όπως τα Λεμούρια και τα Ροζάρια, που φανερώνουν αυτή τη διττή διάσταση της ημέρας: από τη μία πλευρά, τον φόβο και την ανάγκη εξευμενισμού των νεκρών και, από την άλλη, την προσδοκία της αναγέννησης και της ζωής. «Ολόκληρος ο μήνας Μάιος θεωρείται ευνοϊκός για τα μάγια», σημειώνει, προσθέτοντας ότι η σύνδεση αυτή αποτυπώνεται ακόμη και ετυμολογικά στη σχέση του Μάη με τη «μαγεία».
Στο πλαίσιο αυτό, η «μαγεία» του Μάη δεν αφορά μόνο το υπερφυσικό, αλλά και τη δύναμη της φύσης, την οποία οι άνθρωποι προσπαθούσαν να προσεγγίσουν, να κατανοήσουν και σε κάποιο βαθμό να επηρεάσουν. Κεντρικό στοιχείο των εθίμων της Πρωτομαγιάς αποτελεί το μαγιάτικο στεφάνι, που κατασκευάζεται την παραμονή της γιορτής. «Είναι το μοναδικό σχεδόν έθιμο που εξακολουθεί να μας δένει με την παραδοσιακή Πρωτομαγιά», τονίζει η ίδια.
Το στεφάνι δεν είχε απλώς διακοσμητικό χαρακτήρα. Όπως περιγράφει, κατασκευαζόταν από ευλύγιστες βέργες κρανιάς ή κλήματος και στολιζόταν με λουλούδια, αλλά κυρίως με θαλερά κλαδιά από καρποφόρα δέντρα – αμυγδαλιά με αμύγδαλα, συκιά με σύκα, ροδιά με ρόδια – καθώς και με στάχυα από σιτάρι και κριθάρι.
Η επιλογή αυτή είχε συμβολικό χαρακτήρα. Στόχος ήταν η μετάδοση της θαλερότητας και της γονιμότητας της φύσης στον άνθρωπο. Παράλληλα, στο στεφάνι προστίθενταν και στοιχεία με αποτρεπτική λειτουργία, όπως σκόρδο και κρεμμύδι, «για το μάτι», αλλά και αγκάθια ή άλλα φυτά που θεωρούνταν ότι απομακρύνουν το κακό.
Ωστόσο, η περίοδος αυτή δεν ήταν απαλλαγμένη από ανησυχίες. Οι αγροτικοί πληθυσμοί αντιμετώπιζαν τον Μάιο ως έναν μήνα κρίσιμο για την παραγωγή, αλλά και επικίνδυνο, καθώς οι απότομες χαλαζοπτώσεις μπορούσαν να καταστρέψουν τα αμπέλια με τα τρυφερά φύλλα, ενώ οι βροχές δυσχέραιναν την καρπόδεση των δέντρων.
Την ίδια στιγμή, υπήρχε και «ο διάχυτος φόβος εξαιτίας των νεκρών που ‘κυκλοφορούν’ κατά τις λαϊκές αντιλήψεις πάνω στη γη», μέχρι την επιστροφή τους στον κάτω κόσμο την Κυριακή της Πεντηκοστής ή της Γονυκλισιάς. Αυτή η πίστη ενίσχυε την ανάγκη για τελετουργίες προστασίας και εξευμενισμού.
Στη σύγχρονη εποχή, η Πρωτομαγιά για τους περισσότερους, αποτελεί ημέρα αργίας των εργαζομένων αλλά και ευκαιρία για εξορμήσεις στη φύση. «Ελάχιστα συνδέεται πλέον με τις προσπάθειες των αγροτικών πληθυσμών να επηρεάσουν τις δυνάμεις της φύσης και να προστατεύσουν την παραγωγή τους», σημειώνει η Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη.
Ωστόσο, ορισμένα στοιχεία παραμένουν ζωντανά, όπως το μαγιάτικο στεφάνι και οι ανοιξιάτικες εξορμήσεις, σε συνδυασμό με τις βαθιές πολιτισμικές ρίζες της ελληνικής παράδοσης.
