ΤΝ, Κρίση Θεσμών και Αξιόπιστη Οικονομική Πολιτική

Η καθημερινότητα μας ξεπερνάει. Σε κάποιο βαθμό θίγεται και αυτή ακόμη η λογική μας. Διαβάζουμε για παράνομες επιδοτήσεις, για κυκλώματα ξεπλύματος χρημάτων, για επενδυτικά προγράμματα που αν και ενισχύθηκαν δεν ολοκληρώθηκαν, για εμπλοκή δημοσίων λειτουργών σε δίκτυα έγκαιρης πληροφόρησης και πολλά άλλα στο βαθμό που ο νομοταγής πολίτης να αισθάνεται τουλάχιστον αφελής.

Αν όμως, αντίθετα, για παράδειγμα, δημιουργούσαμε έναν agent ΤΝ για να διαχειρίζεται τα οικονομικά μας, είναι μάλλον βέβαιο ότι στην ερώτηση «τι να κάνω με την σχέση μου με το Ελληνικό Δημόσιο» θα μας συμβούλευε να το αγνοήσουμε  τελείως. Ανεξάρτητα του τι ισχύει, ο αλγόριθμος της ΤΝ θα μας έδινε ένα πλήθος διαφορετικών τρόπων για να το αποφύγουμε. Για παράδειγμα, «άνοιξε POS με τράπεζα στα Κέιμαν, βάλε ΑΤΜ στον οίκο ανοχής, πάρε την επιδότηση και μην πληρώνεις τις υποχρεώσεις σου, μίσθωσε παραλίες και μη πληρώνεις ενοίκιο, άνοιγε και κλείνε επιχειρήσεις με ιδιοκτήτες νεκρούς και ό,τι άλλο σε εξυπηρετεί, ώστε να μην είσαι συνεπής προς το Δημόσιο».

Το Δημόσιο, από έναν μηχανισμό που μετατρέπει τη διάχυτη κατανόηση συμβίωσης μεταξύ των πολιτών σε θεσμούς, ώστε η αμοιβαία εμπιστοσύνη να τους κρατάει ενωμένους, έχει μετασχηματιστεί σ ένα μηχανισμό ανασφάλειας. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και τον Πρωθυπουργό αμφισβητούσαμε ως προς το πότε θα γίνουν εκλογές. Κάποιοι γνώριζαν την ημερομηνία καλύτερα από εκείνον που αποφασίζει. Και είχαν δίκιο, γιατί στην εποχή της ΤΝ ο αλγόριθμος – αξιοποιώντας τα στοιχεία του παρελθόντος και ερμηνεύοντας την κατανόηση του μέσου πολίτη από την διάχυτη πληροφόρηση που υπάρχει γ αυτόν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – θα έλεγε ότι οι εκλογές δεν πρόκειται να  γίνουν στο τέλος της τετραετίας.

Το επιχείρημα που υποστηρίζω επιδιώκει να ευαισθητοποιήσει τον μέσο αναγνώστη στο πόσο άοπλη είναι η οικονομία μας στην αντιμετώπιση των πραγματικών στρεβλώσεων μέσω της οικονομικής πολιτικής σ ένα μέλλον που αναπτύσσεται με ΤΝ. Στο άμεσο μέλλον, αν συνεχίσουμε να λειτουργούμε όπως σήμερα, η ΤΝ θα μας μετατρέψει σε «άνομη» (lawless) κοινωνία.

Υπερβολή, θα σκεφτεί ο αναγνώστης.. Καθόλου, αν αναλογιστούμε τι θα προέκυπτε στο ερώτημα αν «μπορώ να εμποδίσω την είσοδο στο σπίτι μου του καταμετρητή του ΔΕΔΜΗΕ και να πληρώσω τον λογαριασμό», είναι σχεδόν βέβαιο ότι η απάντηση θα ήταν εμπόδισε και μη πληρώνεις. Αν μπορώ να χρηματίσω τον υπάλληλο της τράπεζας που θέλει να μου βγάλει το σπίτι σε πλειστηριασμό ώστε να προλάβω να το μεταφέρω με γονική παροχή, τι θα μου πρότεινε;  Να τον χρηματίσω ή όχι; Αν μπορούσα να ρωτήσω κατά πόσο μπορώ να δηλώσω 1000 αντί 100 πρόβατα για να εισπράξω επιδότηση, ποια θα ήταν η απάντηση; Κι αυτά είναι τα ελάχιστα από όσα συμβαίνουν καθημερινά και δεν τα γνωρίζουμε.

Υπάρχει σημαντική κρίση θεσμών, όχι γιατί δεν είναι καλά διατυπωμένοι, ούτε γιατί το σύστημα μας επιτρέπει να τους αγνοούμε, αλλά γιατί έχει αλλάξει ο τρόπος λήψης ατομικών αποφάσεων. Οι πολίτες έχουν στα χέρια τους ένα πανίσχυρο όπλο που λέγεται ΤΝ. Πριν από αυτήν οι αποφάσεις στηρίζονταν στην πληροφόρηση και στην αξιοπιστία. Στο παρελθόν για ό,τι δεν γνωρίζαμε προσπαθούσαμε να συμβουλευτούμε κάποιον που γνώριζε καλύτερα. Τώρα επιχειρηματολογώ ότι ο αλγόριθμος γνωρίζει καλύτερα.

Για παράδειγμα, εμείς οι οικονομολόγοι θεωρούσαμε ότι παρόλο που οι άνθρωποι έχουν διαφορετική πληροφόρηση, διαθέτουν έναν κοινό τρόπο κατανόησης για να περιγράψουν τον κόσμο ο ένας στον άλλον σε μία κοινή γλώσσα. Η εμπιστοσύνη στους ειδικούς και στους θεσμούς έδινε στα άτομα την δυνατότητα να δραστηριοποιηθούν σε ευρύτερα πεδία στην κοινωνία τους, έστω κι αν υπήρχε ασυμμετρία στην πληροφόρηση. Υπήρχε πάντοτε η προστασία των θεσμών.

Πολύ σύντομα η κατανόηση της πραγματικότητας από την ΤΝ θα διαφέρει από την κοινή. Ο αλγόριθμος θα μας προτείνει το πιο πιθανό που επέβαλλαν οι θεσμοί υπό τις δεδομένες συνθήκες. Εκεί λοιπόν που η κοινή γλώσσα μάς επέτρεπε στο δεδομένο θεσμικό πλαίσιο να συμπεριφερόμαστε ανάλογα, τώρα γνωρίζοντας περισσότερα και κατανοώντας καλύτερα θα αλλάξουμε συμπεριφορά. Με την θέλησή μας και με την στήριξη της ΤΝ όλες οι προαναφερθείσες παραβατικές συμπεριφορές που είναι προς όφελός μας, θα  μας προτείνουν να ακυρώσουμε τους θεσμούς.

Η ασυμμετρία στην κατανόηση που δημιουργείται μεταξύ ενός agent της ΤΝ και ενός ακόμη και εξειδικευμένου πολίτη, είναι τεράστια και υπέρ του agent. Από την φύση της η ΤΝ έχει περισσότερη και καλύτερη κατανόηση της πραγματικότητας από έναν ειδικό, αφού ή εμπιστοσύνη του πολίτη προς τον ειδικό έχει βληθεί. Σήμερα οι θεσμοί και η πιστή εφαρμογή τους χωρίς παρεκκλίσεις αποτελούν την βάση του συστήματος. Πολύ σύντομα, με την νέα διάσταση που θα έχει η κοινωνικότητά μας, παράλληλα  θα συρρικνωθεί και η τήρηση των θεσμών.

Ας δούμε τώρα πως αυτοί οι προβληματισμοί επαναδιατυπώνουν την άσκηση της οικονομικής πολιτικής. Παραδοσιακά, η επιλογή της οικονομικής πολιτικής απαιτούσε κατά τον Friedman (1953) να προκύπτει από ένα υπόδειγμα που έκανε καλές προβλέψεις (“what if” model). Στην εξέλιξη, το φετινό Νόμπελ J. Woodward σε άρθρο του το 2003 ζήτησε επιπλέον, η θεμελίωση να γίνεται με βάση μια σαφή ανάλυση των μικροοικονομικών λεπτομερειών. Πώς, δηλαδή, ερμηνεύονται οι σχέσεις. Σαν να παίζουν σκάκι οι πολίτες.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι ζητάμε να λειτουργήσουμε σε δύο διαφορετικά περιβάλλοντα: χωρίς ΤΝ και με ΤΝ. Και ας χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα του δανεισμού μιας επιχείρησης από ένα πιστωτικό ίδρυμα. Στην πρώτη περίπτωση (χωρίς ΤΝ), η τράπεζα με κάποια κριτήρια που έχει επιβάλλει η διοίκηση και με την ευελιξία του χειριστή της αίτησης αποφασίζει σύμφωνα με τους περιορισμούς της ΤτΕ. Στην δεύτερη περίπτωση (με ΤΝ), η συμβολή του agent που έχει ο χειριστής θα είναι σημαντικά μεγαλύτερη. Άρα θα είναι σε καλύτερη διαπραγματευτική θέση από τον ανταγωνιστή της, καθότι δεν θα γνωρίζει μόνο τα χαρακτηριστικά αξιοπιστίας του δικού της πελάτη, αλλά θα γνωρίζει και πώς ο ανταγωνιστής της αντιμετωπίζει τους αντίστοιχους δικούς του. Έτσι, αν γνωρίζει ότι δεν πρόκειται να τον δανείσει ο ανταγωνιστής, θα τον χειριστεί ανάλογα.  Ο ανταγωνισμός λειτουργεί, χωρίς να υπάρξει παράκαμψη στο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των τραπεζών.

Η παράκαμψη των κανόνων οικονομικής πολιτικής έχει ενδιαφέρον στην περίπτωση που και οι δύο τράπεζες  χρησιμοποιούν ταυτόσημα την νέα τεχνολογία, ενώ η Κεντρική Τράπεζα προσπαθεί να προστατεύει με αδιαφανή (opaque) μέτρα τους θεσμούς της. Όπως στην περίπτωση που η θεραπεία που προτείνει ο γιατρός, (η Κεντρική Τράπεζα), είναι διαφορετική από αυτήν που προτείνει η ΤΝ και ο ιατρικός σύλλογος ακόμη περιορίζεται στην προστασία του θεσμού του πτυχίου.

Αντί να συζητάμε λοιπόν για τους κινδύνους ή τα οφέλη της ΤΝ, κάτι που σήμερα ακόμη μπορούμε να προσδιορίσουμε με δυσκολία, ας την χρησιμοποιήσουμε κεντρικά όσο είναι καιρός. Κυρίως για να εξετάσουμε τις βελτιώσεις που απαιτούνται στο θεσμικό μας πλαίσιο, όσο ακόμη η πληροφόρηση αλλά και η χρήση της ΤΝ είναι υπέρ της κεντρικής διοίκησης.

Όταν οι εξειδικευμένοι χρήστες (ΤΝ) αρχίσουν να διαμορφώνουν θέσεις, θα είναι ήδη δύσκολο για τους θεσμούς να μπορέσουν στο μέλλον να αναστρέψουν την πορεία.