Κλείσιμο ή αναστολή εργασιών, επιχείρησης και δικαιώματα εργαζομένου

Με αφορμή την περίπτωση της Pizza Fan, καταγράφουμε τα εργασιακά δικαιώματα, ανάλογα με την περίπτωση διακοπής ή αναστολής εργασιών μια επιχείρησης ή εγκατάστασης αυτής.

Τα δικαιώματα των εργαζομένων σε περίπτωση κλεισίματος επιχείρησης εξαρτώνται άμεσα από την αιτία της διακοπής και τη νομική μορφή της επιχείρησης.

Περιπτώσεις διακοπής εργασιών μιας επιχείρησης

Διακρίνουμε τις παρακάτω περιπτώσεις:

Κλείσιμο με πρωτοβουλία του εργοδότη (Οριστική διακοπή)

Στην περίπτωση αυτή ο εργοδότης υποχρεούται, σε:

Έγγραφη καταγγελία σύμβασης: Το κλείσιμο της επιχείρησης δεν λύνει αυτόματα τις συμβάσεις εργασίας· απαιτείται κανονικά έγγραφη καταγγελία από τον εργοδότη.

Καταβολή αποζημίωση απόλυσης: Ο εργοδότης υποχρεούται να καταβάλει την νόμιμη αποζημίωση απόλυσης ανάλογα με τον χρόνο υπηρεσίας του εργαζομένου στην επιχείρηση και

Φυσικά στην καταβολή των δεδουλευμένων: Ευνόητο είναι ότι επιβάλλεται να εξοφληθούν πλήρως οι δεδουλευμένοι μισθοί, οι αναλογίες δώρων (Χριστουγέννων, Πάσχα) και το επίδομα / αποζημίωση αδείας που δεν έχει ληφθεί.

Κλείσιμο ή αναστολή εργασιών της επιχείρησης, λόγω ανωτέρας βίας

Το κρίσιμο νομικό σημείο είναι αν η αδυναμία λειτουργίας οφείλεται σε λόγο που αφορά στον εργοδότη ή σε πραγματική ανωτέρα βία.

Περίπτωση Οριστικής πλήρους παύσης λειτουργίας λόγω ανωτέρας βίας.

Τι είναι η Ανωτέρα Βία

Ο Αστικός Κώδικας δεν περιέχει ρητό γενικό ορισμό της ανωτέρας βίας, αλλά την κατοχυρώνει και τη χρησιμοποιεί σε διάφορα άρθρα (όπως τα άρθρα 336, 342, 380, 656 ΑΚ) ως λόγο απαλλαγής από την ευθύνη.

Σύμφωνα με τη νομολογία και τη θεωρία, ως ανωτέρα βία νοείται κάθε απρόβλεπτο και εξαιρετικό γεγονός (π.χ. φυσική καταστροφή, πόλεμος, ακραία καιρικά φαινόμενα), το οποίο δεν μπορούσε να αποτραπεί ούτε με τη λήψη μέτρων άκρας επιμέλειας και συνέπειας.

Σε περίπτωση, λοιπόν, οριστικής πλήρους παύσης εργασιών, η οποία οφείλεται σε απρόβλεπτο γεγονός ανωτέρας βίας (όπως ήδη αναπτύξαμε), η σύμβαση δεν λύνεται αυτομάτως οι συμβάσεις εργασίας, οι οποίες διατηρούνται σε ισχύ μέχρι την άρση του γεγονότος ανωτέρας βίας ή με την λύση αυτών με  τήρηση των νόμιμων διαδικασιών ήτοι:

Έγγραφη καταγγελία σύμβασης: Το κλείσιμο της επιχείρησης δεν λύνει αυτόματα τις συμβάσεις εργασίας· απαιτείται κανονικά έγγραφη καταγγελία από τον εργοδότη.

Καταβολή αποζημίωση απόλυσης: Εφόσον η λειτουργία της επιχείρησης παύσει οριστικώς και πλήρως και ο εργοδότης αποφασίσει να προβεί σε καταγγελία των συμβάσεων εργασίας, δεδομένου ότι η διακοπή των εργασιών της επιχείρησης, έστω και από ανώτερη βία, δεν συνεπάγεται την αυτόματη λύση των συμβάσεων εργασίας, τότε υποχρεούται να καταγγείλει εγγράφως τις συμβάσεις εργασίας και να καταβάλει στους απολυόμενους εργαζόμενους τα 2/3 της νόμιμης αποζημίωσης, όταν είναι ασφαλισμένος έναντι του περιστατικού ανωτέρας βίας (αρθ. 4. Ν. 4558/1930).

Ο εργοδότης απαλλάσσεται από την υποχρέωση καταβολής αποζημίωσης στον απολυόμενο εργαζόμενο, μόνο εφ’ όσον δεν τυγχάνει ασφαλισμένος έναντι του περιστατικού ανωτέρας βίας, δεν απαλλάσσεται όμως και από την υποχρέωση της τήρησης του έγγραφου τύπου της καταγγελίας, αλλιώς η απόλυση είναι άκυρη (παρ. 3, αρθ. 5, Ν. 3198/1955).

Στο έγγραφο της καταγγελίας πρέπει να αναφέρεται ότι αιτία της απόλυσης είναι η διακοπή της λειτουργίας της επιχείρησης λόγω περιστατικού ανωτέρας βίας.

Φυσικά υποχρεούται στην καταβολή των δεδουλευμένων ήτοι οι μισθοί για την εργασία που έχει ήδη παρασχεθεί, οι αναλογίες δώρων (Χριστουγέννων, Πάσχα) και το επίδομα / αποζημίωση αδείας που δεν έχει ληφθεί.

Περίπτωση αναστολής εργασιών λόγω ανωτέρας βίας

Σύμφωνα με την εργατική νομοθεσία και το αστικό δίκαιο, η αναστολή εργασιών λόγω ανωτέρας βίας αφορά έκτακτα, απρόβλεπτα και αναπότρεπτα γεγονότα (όπως φυσικές καταστροφές, ακραία καιρικά φαινόμενα, φωτιές ή εντολή δημόσιας αρχής για λόγους ασφαλείας) που καθιστούν αδύνατη τη λειτουργία της επιχείρησης ή την παροχή της εργασίας.

Οι βασικές συνέπειες και κανόνες διαφέρουν ανάλογα με την κατάσταση:

Επιχείρηση Ανοιχτή και Αδυναμία Πρόσβασης Εργαζομένου (Άρθρο 657 ΑΚ)

Στην περίπτωση αυτή, αν η επιχείρηση λειτουργεί κανονικά, αλλά ένας εργαζόμενος δεν κατορθώσει να μεταβεί στον χώρο εργασίας του παρά την καταβληθείσα από μέρους του προσπάθεια, λόγω πραγματικής ανωτέρας βίας (π.χ. απόλυτη διακοπή συγκοινωνιών, ακραία πλημμύρα/χιόνι), του οφείλεται κανονικά ο μισθός της ημέρας εκείνης (άρθρο 657 ΑΚ).

Επιχείρηση Κλειστή και Εργαζόμενοι Απόντες (Κοινή απαλλαγή)

Στην περίπτωση αυτή δηλαδή η επιχείρηση αναγκάζεται να κλείσει λόγω ανωτέρας βίας (π.χ. καταστροφή εγκαταστάσεων ή απαγόρευση λειτουργίας από δημόσια αρχή), επέρχεται κοινή απαλλαγή (άρθρο 380 ΑΚ), τότε έχουμε απαλλαγή από μισθό ήτοι ο εργοδότης δεν υποχρεούται να καταβάλει μισθούς για όσο διάστημα διαρκεί η αναστολή λόγω ανωτέρας βίας, και οι εργαζόμενοι δεν υποχρεούνται να παράσχουν εργασία.

Κάτω από  ορισμένες προϋποθέσεις, είναι δυνατόν να υπάρξει ειδική κρατική μέριμνα (όπως συνέβη σε πανδημίες ή θεομηνίες) και να ενεργοποιηθούν έκτακτα μέτρα στήριξης, όπως αναστολές συμβάσεων μέσω κρατικών αποφάσεων και αποζημιώσεις ειδικού σκοπού.

Η επιχείρηση έκλεισε για φορολογικές παραβάσεις

Κατά κανόνα, το φορολογικό σφράγισμα της επιχείρησης δεν λύει από μόνο του τις συμβάσεις εργασίας, το σφράγισμα δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με απόλυση ή αναστολή των συμβάσεων και φυσικά δεν καταργεί την υποχρέωση του εργοδότη για  καταβολή μισθού.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, το κρίσιμο είναι αν η αδυναμία λειτουργίας οφείλεται σε λόγο που αφορά τον εργοδότη ή σε πραγματική ανωτέρα βία.

Το άρθρο 656 ΑΚ προβλέπει ότι, αν η αποδοχή της εργασίας είναι αδύνατη για λόγους που αφορούν τον εργοδότη και δεν οφείλονται σε ανωτέρα βία, ο εργαζόμενος μπορεί να απαιτήσει τον μισθό. Ο Άρειος Πάγος έχει επαναλάβει αυτόν τον κανόνα και στην ΑΠ 855/2020, με την οποία έκρινε καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος του εργαζομένου να ζητήσει μισθούς υπερημερίας (άρθρο 656 ΑΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 281 ΑΚ).

Αν πρόκειται για συμβάσεις ορισμένου χρόνου, η πρόωρη λύση τους εξετάζεται χωριστά, με βάση τον «σπουδαίο λόγο» του άρθρου 672 ΑΚ· η απλή διακοπή λειτουργίας δεν λύνει αυτομάτως κάθε σύμβαση. Το Υπουργείο Εργασίας αναφέρει ότι, όταν η πρόωρη καταγγελία σύμβασης ορισμένου χρόνου γίνεται χωρίς σπουδαίο λόγο, δεν παράγει αποτέλεσμα και μπορεί να οφείλονται αποδοχές μέχρι τη συμφωνημένη λήξη.

Συνεπώς, ο εργοδότης δεν μπορεί να επικαλείται ότι:

·       «η επιχείρηση σφραγίστηκε» και να καταλήγει στο συμπέρασμα «άρα σταματούν οι μισθοί».

·       έχουν δεσμευτεί οι λογαριασμοί της επιχείρησης και του επιχειρηματία, και συνεπώς δεν οφείλεται ο μισθός.

Ο μισθός οφείλεται κανονικά και δεν απαλλάσσει  τον εργοδότη από την υποχρέωση για καταβολή του μισθού.

Με την επίκληση αυτή ο εργοδότης  μετακυλεί στον εργαζόμενο τόσο το επιχειρηματικό ρίσκο ή την επιχειρηματική ευθύνη αλλά και την συνέπεια των δικών του παράνομων ενεργειών.

Ευνόητο είναι ότι το εργασιακό καθεστώς κάθε εργαζομένου θα εξεταστεί, με βάση την γραπτή απόφαση της Φορολογικής Αρχής περί σφραγίσματος της επιχείρησης.

Για συγκεκριμένη απάντηση, καθοριστικά είναι η αιτία και η διάρκεια του σφραγίσματος, καθώς και το αν οι συμβάσεις είναι ορισμένου ή αορίστου χρόνου.

Επισήμανση για τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου

Στην περίπτωση των συμβάσεων ορισμένου χρόνου, η πρόωρη λύση τους εξετάζεται χωριστά και αυστηρά με βάση τον «σπουδαίο λόγο» του άρθρου 672 ΑΚ, καθώς η απλή διακοπή λειτουργίας δεν λύνει αυτομάτως κάθε σύμβαση.

Όταν η πρόωρη καταγγελία σύμβασης ορισμένου χρόνου γίνεται χωρίς σπουδαίο λόγο, δεν παράγει κανένα απολύτως αποτέλεσμα και μπορεί να συνεπάγεται την υποχρέωση καταβολής αποδοχών μέχρι τη συμφωνημένη λήξη.

Συνεπώς, ο εργοδότης δεν μπορεί απλώς να ανακοινώνει αυθαίρετα ότι «η επιχείρηση σφραγίστηκε, άρα σταματούν οι μισθοί», καθώς απαιτείται να εξεταστεί εξονυχιστικά το έγγραφο της φορολογικής αρχής και το ατομικό εργασιακό καθεστώς κάθε εργαζομένου, με καθοριστικούς παράγοντες την αιτία και τη διάρκεια του σφραγίσματος, καθώς και το είδος της σύμβασης.

Για την περίπτωση της αλυσίδας «Pizza Fan»

Για την περίπτωση, της αλυσίδας «Pizza Fan» και ενδεχομένως και της αλυσίδας «Το Χωριάτικο» των οποίων οι επικεφαλής και ιδιοκτήτες μετά αστυνομικές και δικαστικές εξελίξεις κατέληξε να προφυλακιστούν και των οποίων οι εργαζόμενοι, βρίσκονται αντιμέτωποι με την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα, των οποίων τα καταστήματα παραμένουν κλειστά με πρωτοβουλία του εργοδότη και δεν έκλεισαν λόγω ανωτέρας βίας και φυσικά δεν υπάρχει διοικητική εντολή κρατικής υπηρεσίας, συνεπώς και της φορολογικής αρχής.

Αν η επιχείρηση και τα καταστήματα παραμένουν κλειστά οφείλεται σε λόγους που αφορούν στην ίδια την επιχείρηση και στα υποκαταστήματα, η εργασιακή σύμβαση των εργαζομένων συνεχίζεται και οφείλονται μισθοί ακόμα και εάν οι εργαζόμενοι δεν παρέχουν εργασία.

Συνεπώς, ο εργοδότης, δεν απαλλάσσεται από την υποχρέωσή του να καταβάλλει τους μισθούς και για τον λόγο αυτό είναι απολύτως κρίσιμο αν θα καταβληθεί η μισθοδοσία του Οκτωβρίου.

Ενέργειες εργαζομένων

Οι εργαζόμενοι πρέπει να περιμένουν, για ένα εύλογο χρονικό διάστημα και είτε ατομικά είτε μέσω να εκπροσώπων τους να ασκήσουν πίεση προς τους εκπροσώπους του εργοδότη όσο και στην Πολιτεία για εξεύρεση σύντομα λύσης και να λήξει η αβεβαιότητα.

Ο μισθός οφείλεται και φυσικά αν η επιχείρηση μεταβιβαστεί, ο νέος εργοδότης με την σύμβαση μεταβίβασης να εισέλθει ως καθολικός διάδοχος σε ότι αφορά τις εργασιακές σχέσεις (εδώ η παρουσία της Πολιτείας και των συνδικαλιστικών ενώσεων είναι καθοριστική), ενώ σε περίπτωση που δεν μεταβιβαστεί και δεν επαναλειτουργήσει, αυτό μπορεί να αποτελέσει μια άτυπη, έκτακτη καταγγελία των συμβάσεων εργασίας και πέρα από τους μισθούς να οφείλονται και αποζημιώσεις ή να προκύπτει άκυρη απόλυση.

Δυστυχώς, αν δεν υπάρξει άμεση λύση στο πρόβλημα και  παρέλθει ο πιο πάνω εύλογος χρόνος η επιχείρηση (συνολικά ή τμήματα αυτής) δεν αποδεχτεί την εργασία των εργαζομένων,

·       τότε οι εργαζόμενοι, ο καθένας ατομικά, θα πρέπει εξωδίκως να διαμαρτυρηθούν προτάσσοντας μια προθεσμία (συντονισμένα μέσω έστω άτυπου οργάνου όλων των εργαζομένων) εντός της οποίας η εργασίας τους πρέπει να γίνει αποδεκτή και 

·       αν και αυτή η προθεσμία δεν τηρηθεί – δηλαδή δεν ανοίξουν τα καταστήματα ώστε να εργαστούν οι εργαζόμενοι– τότε θα θεωρηθεί απόλυση και θα πρέπει να προσφύγουν στα δικαστήρια με ασφαλιστικά μέτρα ή με αγωγές.

Όπως είναι γνωστό, η δικαστική διευθέτηση των θεμάτων είναι μακροχρόνια και γι αυτό πρέπει να ασκηθεί, ατομικά και συλλογικά,  πίεση και προς την Πολιτεία να βρεθεί λύση και αν χρειαστεί να ενισχύσει οικονομικά μέσω της ΔΥΠΑ, τους εργαζόμενους.

O Παλαιολόγος Ι. Λιάζος είναι οικονομολόγος και Σύμβουλος Εργασιακών και Ασφαλιστικών