«Star Trek»: Ο κυβερνήτης Πικάρ, στο κομμουνιστικό σύμπαν της «μετα-έλλειψης»

Ο θάνατος του εξαιρετικού Βρετανού ηθοποιού, Πάτρικ Στιούαρτ, αναθέρμανε το ενδιαφέρον για το Star Trek, τη θρυλική σειρά επιστημονικής φαντασίας, στην οποία πρωταγωνίστησε, ως κυβερνήτης Πικάρ, από το 1987 έως το 1994, και στη συνέχεια στις κινηματογραφικές ταινίες «Star Trek: Generations», «Star Trek: First Contact», «Star Trek: Insurrection» και «Star Trek: Nemesis».

Με αφορμή αυτή την απώλεια, θυμόμαστε μία από τις πολλές ενδιαφέρουσες κοινωνικο-οικονομικές πτυχές αυτού του κινηματογραφικού έπους, η οποία συνοψίζεται στη διαπάλη μεταξύ του καπιταλισμού και της κοινωνίας που εκπροσωπεί το διαστημόπλοιο «Enterprise» η οποία, σε οικονομικό επίπεδο, παραπέμπει στην κομμουνιστική απουσία χρήματος και ανταλλακτικής αξίας.

Η πιο χαρακτηριστική σκηνή, η οποία «συμπυκνώνει» την παραπάνω πτυχή, παρουσιάστηκε στην ταινία Star Trek: First Contact του 1996.

Περίπου 50 λεπτά από την έναρξη της ταινίας, ο κυβερνήτης Ζαν-Λικ Πικάρ (Πάτρικ Στιούαρτ) συνομιλεί με τη Λίλη Σλόαν (Lily Sloane), μια γυναίκα από τον 21ο αιώνα, η οποία βρίσκεται στο διαστημόπλοιο «Enterprise».

Εκείνη τον ρωτά πόσο κόστισε το σκάφος και ξαφνιάζεται όταν μαθαίνει ότι στο μέλλον δεν υπάρχει χρήμα.

«Καθόλου χρήματα; Εννοείς, δεν πληρώνεστε;» ρωτά η Σλόαν τον Πικάρ κι εκείνος της απαντά:

«Η απόκτηση πλούτου δεν αποτελεί πλέον την κινητήρια δύναμη της ζωής μας. Εργαζόμαστε για να γινόμαστε καλύτεροι και για να βελτιώνουμε την ανθρωπότητα στο σύνολό της».

Η φράση αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές διατυπώσεις της φιλοσοφίας του Star Trek: Σε μια κοινωνία όπου οι βασικές υλικές ανάγκες έχουν καλυφθεί, ο σκοπός της εργασίας δεν είναι πλέον ο πλουτισμός, αλλά η προσωπική εξέλιξη και η προσφορά στην ανθρωπότητα.

«Trekonomics»: Το «φάντασμα» του κομμουνισμού στο σύμπαν του Star Trek

Το 2016, ο Γάλλος οικονομολόγος Manu Saadia, γράφει το βιβλίο «Trekonomics: The Economics of Star Trek» («Τρεκονόμικς: Τα οικονομικά του Star Trek») με το «Trekonomics» (από το Star Trek και το Economics) να είναι ένας ευφάνταστος όρος, που αναφέρεται στη μελέτη της οικονομίας του φανταστικού σύμπαντος του Star Trek.

Το κεντρικό θέμα του Trekonomics είναι η οικονομία της μετα-έλλειψης (post-scarcity economy), μιας θεωρητικής κατάστασης της κοινωνίας και της οικονομίας στην οποία τα βασικά αγαθά και οι υπηρεσίες μπορούν να παραχθούν σε τεράστιες ποσότητες με ελάχιστη έως καθόλου ανθρώπινη εργασία, καθιστώντας τα εξαιρετικά φθηνά ή εντελώς δωρεάν για όλους.

Η κεντρική ιδέα της παραπάνω θεωρίας είναι, ότι, ενώ η παραδοσιακή οικονομική επιστήμη βασίζεται στη διαχείριση περιορισμένων πόρων (έλλειψη), το Star Trek εξερευνά το ακριβώς αντίθετο: έναν κόσμο όπου η έλλειψη έχει εξαλειφθεί πλήρως.

Οι βασικοί πυλώνες του Trekonomics είναι:

• Η εξάλειψη του χρήματος: Στον 24ο αιώνα της «Ομοσπονδίας» (United Federation of Planets), το χρήμα, οι μισθοί και το κέρδος δεν υφίστανται πλέον για τους ανθρώπους.
• Η τεχνολογία των Replicators: Συσκευές που μπορούν να ανασυνθέσουν την ύλη και να δημιουργήσουν ακαριαία οποιοδήποτε αντικείμενο, φαγητό ή φάρμακο, εκμηδενίζοντας το κόστος παραγωγής.
• Κίνητρο η Αυτοβελτίωση: Χωρίς την ανάγκη για επιβίωση ή πλουτισμό, οι άνθρωποι εργάζονται για την προσωπική τους εξέλιξη, την τέχνη, την επιστήμη και την κοινωνική προσφορά.
• Αφθονία Καθαρής Ενέργειας: Η χρήση της αντιύλης παρέχει πρακτικά απεριόριστη ενέργεια, τροφοδοτώντας την κοινωνία χωρίς περιβαλλοντικό ή οικονομικό κόστος.

Ουσιαστικά, το βιβλίο χρησιμοποιεί το Star Trek ως έναν «καθρέφτη» για τη δική μας κοινωνία.

Αναλύει το πώς οι σύγχρονες εξελίξεις – όπως η αυτοματοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη και οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές – θα μπορούσαν θεωρητικά να μας οδηγήσουν πιο κοντά σε ένα τέτοιο μέλλον.

Το βασικό ερώτημα που θέτει είναι αν η ανθρωπότητα είναι ψυχολογικά και θεσμικά έτοιμη να μεταβεί από τον καπιταλισμό, δηλαδή από μια κοινωνία της έλλειψης, σε μια κοινωνία απόλυτης αφθονίας.

Στο σύμπαν του Star Trek, το οικονομικό τοπίο χαρακτηρίζεται από την εξασφάλιση των βασικών αναγκών όλων των ανθρώπων.

Η ύπαρξη εξαιρετικά προηγμένων τεχνολογιών, όπως οι αναπαραγωγείς ύλης (replicators), διασφαλίζει ότι κάθε άτομο έχει πρόσβαση σε τρόφιμα, ρουχισμό και άλλα απαραίτητα αγαθά, με πρακτικά μηδενικό κόστος.

Η εξάλειψη της υλικής στέρησης ανοίγει έτσι τον δρόμο για τη δημιουργία μιας κοινωνίας στην οποία η απουσία του χρήματος καθίσταται εφικτή.

Σε αντίθεση με τον σημερινό κόσμο, όπου οι οικονομικές ανισότητες καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις, το Trekonomics οραματίζεται ένα μέλλον στο οποίο οι χρηματικές συναλλαγές έχουν καταστεί παρωχημένες και οι πολίτες δραστηριοποιούνται με κίνητρα που υπερβαίνουν το ατομικό συμφέρον και στρέφονται προς την ανιδιοτελή προσφορά.

Η κοινωνική και οικονομική οργάνωση που παρουσιάζεται στο Star Trek υπερβαίνει τη λογική του παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος – μια κατάσταση στη θεωρία των παιγνίων και στα οικονομικά όπου το κέρδος ή η απώλεια ενός συμμετέχοντα εξισορροπείται απόλυτα με την ακριβώς αντίθετη απώλεια ή κέρδος κάποιου άλλου – η οποία χαρακτηρίζει πολλές από τις σημερινές οικονομίες.

Έτσι, αντί ο ανταγωνισμός για την απόκτηση περιορισμένων πόρων να αποτελεί τον κυρίαρχο κανόνα, στο προσκήνιο αναδεικνύονται η συνεργασία και η κοινή ευημερία.

Αυτό εκδηλώνεται σε πολλές πτυχές της κοινωνίας, από τον τρόπο λειτουργίας της Ηνωμένης Ομοσπονδίας των Πλανητών (United Federation of Planets) έως τη λειτουργία του Αστροστόλου (Starfleet).

Η αρχή του αμοιβαίου οφέλους διατρέχει συνολικά κάθε πολιτική της Ομοσπονδίας και καθορίζει τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διαφορετικών κόσμων που συμμετέχουν σε αυτήν.

Οι replicators

Αυτός ο ριζικός μετασχηματισμός της μετα-έλλειψης καθίσταται δυνατός κυρίως χάρη στις προηγμένες τεχνολογίες και, ειδικότερα, στους αναπαραγωγείς ύλης (replicators), οι οποίοι έχουν την εκπληκτική δυνατότητα να παράγουν σχεδόν οποιοδήποτε αντικείμενο, από τρόφιμα μέχρι σύνθετα μηχανήματα.

Με τον τρόπο αυτό, παραδοσιακές οικονομικές έννοιες, όπως η προσφορά και η ζήτηση, χάνουν σε μεγάλο βαθμό τη σημασία τους.

Οι αναπαραγωγείς ύλης αποτελούν τον πυρήνα αυτού του οράματος μιας κοινωνίας μετα-έλλειψης.

Πρόκειται για συσκευές που μπορούν να συνθέτουν οποιοδήποτε αντικείμενο σε μοριακό επίπεδο, αξιοποιώντας μια πηγή ενέργειας και πρώτες ύλες, οι οποίες είναι διαθέσιμες σε σχεδόν απεριόριστες ποσότητες, για κάθε πρακτικό σκοπό.

Αυτό επιτυγχάνεται χάρη στην αξιοποίηση διαφόρων εξωτικών μορφών ενέργειας, καθώς και στην αποτελεσματική ανακύκλωση της ύλης.

Έτσι, οι άνθρωποι στο σύμπαν του Star Trek απαλλάσσονται από τη θεμελιώδη ανάγκη να εξασφαλίζουν τα στοιχειώδη αγαθά για την επιβίωσή τους, όπως τροφή, ένδυση και στέγη, που αποτελούν αυτό που ο Μαρξ περιέγραψε ως ικανοποίηση των βασικών αναγκών, δίχως την οποία ο άνθρωπος είναι αδύνατον να σκεφτεί κάτι άλλο, συμπεριλαμβανομένης της τέχνης.

Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ριζικά τη συμπεριφορά των ανθρώπων, τις κοινωνικές σχέσεις, αλλά και τις προτεραιότητες πάνω στις οποίες οικοδομείται η κοινωνία.

Από τη στιγμή που οι υλικές ανάγκες όλων των ανθρώπων ικανοποιούνται καθολικά και χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, η κοινωνία που παρουσιάζεται στο Star Trek μετατοπίζει ριζικά το ενδιαφέρον της από τη συσσώρευση αγαθών και τον αγώνα για επιβίωση προς άλλες, ουσιαστικότερες πτυχές της ανθρώπινης ζωής.

Η αφθονία των πόρων εξαλείφει τη φτώχεια και τις ακραίες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, δημιουργώντας ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο κάθε άτομο μπορεί να καλλιεργήσει ελεύθερα τα ενδιαφέροντα, τις κλίσεις και τα ταλέντα του.

Παράλληλα, διασφαλίζει ότι δραστηριότητες όπως η τέχνη, η επιστημονική έρευνα και η εξερεύνηση δεν υπαγορεύονται πλέον από οικονομικές ανάγκες ή βιοποριστικές σκοπιμότητες, αλλά πηγάζουν από το προσωπικό πάθος, τη δημιουργικότητα και την ανθρώπινη περιέργεια.

Μέρος του Όλου

Όπως επισημαίνει ο Saadia, οι συνέπειες αυτής της αφθονίας των πόρων εκτείνονται πολύ πέρα από την απλή εξάλειψη της στέρησης.

Μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σχετίζονται μεταξύ τους, αλλά και με την ευρύτερη κοινότητα στην οποία ανήκουν.

Απαλλαγμένοι από τον διαρκή αγώνα – και αγωνία – για την εξασφάλιση των στοιχειωδών αγαθών, οι πολίτες της Ομοσπονδίας μπορούν να αφιερώσουν τις ικανότητες, τις γνώσεις και την ενέργειά τους τόσο στη συλλογική πρόοδο όσο και στην προσωπική τους εξέλιξη.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο κοινωνικός ιστός ενισχύεται μέσα από έναν κοινό προσανατολισμό προς την αυτοπραγμάτωση, την προσφορά στο κοινωνικό σύνολο και την εξερεύνηση νέων οριζόντων.

Καθώς οι πόροι βρίσκονται πλέον σε αφθονία, οι οικονομικές δομές που οργανώνονται γύρω από την κατανομή και τη διαχείρισή τους διαφέρουν ριζικά από εκείνες των σημερινών οικονομιών της αγοράς.

Δεν υπάρχει πλέον ανάγκη για εκτεταμένα συστήματα εφοδιαστικής και διαχείρισης, προκειμένου να οργανώνονται τα δίκτυα διανομής και τα αποθέματα, καθώς σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να παραχθεί τη στιγμή που ζητείται.

Ο αγώνας για την απόκτηση υλικού πλούτου, ο οποίος αποτελεί στον σημερινό κόσμο μία από τις σημαντικότερες πηγές συγκρούσεων και ανταγωνισμού, απουσιάζει πλέον σε μεγάλο βαθμό.

Έτσι, το ενδιαφέρον της κοινωνίας μπορεί να στραφεί στην ηθική, τη φιλοσοφία και την επιστημονική πρόοδο.

Τροφή για σκέψη

Στην ουσία, η έννοια της μετα-έλλειψης, όπως παρουσιάζεται στο Star Trek, λειτουργεί ως ένα νοητικό πείραμα που θέτει υπό αμφισβήτηση τις σημερινές, κυρίαρχες αντιλήψεις για την οικονομία και την κοινωνική οργάνωση.

Προσφέρει ένα όραμα για ένα μέλλον στο οποίο η τεχνολογική πρόοδος θα μπορούσε ενδεχομένως να απελευθερώσει την ανθρωπότητα από τους διαχρονικούς περιορισμούς που επιβάλλει η υλική σπανιότητα.

Μας καλεί, ουσιαστικά, να αναρωτηθούμε πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί η ανθρώπινη κοινωνία σε έναν κόσμο όπου θα είχε επιλυθεί το θεμελιώδες οικονομικό πρόβλημα της σπανιότητας – αντικειμενικής ή τεχνητής – των πόρων και, κατ’ επέκταση, οι κοινωνικο-οικονομικές αιτίες που οδηγούν στο «αστρονομικό» πλουτισμό μιας ελάχιστης μειοψηφίας ανθρώπων, έναντι της τεράστιας πλειοψηφίας που κινείται σε μία κλίμακα από πείνα, έως «τελειώνει ο μισθός τις πρώτες μέρες του μήνα».

Μέσα σε αυτό το υποθετικό πλαίσιο, το σύμπαν του Star Trek δεν προσφέρει απλώς ψυχαγωγία, αλλά μας παρακινεί να στοχαστούμε βαθύτερα πάνω στις δυνατότητες, τις προοπτικές, αλλά και τις προκλήσεις που θα συνόδευαν τη μετάβαση σε μια κοινωνία μετα-έλλειψης.

Τα κίνητρα

Στο βιβλίο, ο Manu Saadia εξετάζει επίσης το σύνθετο ζήτημα των κινήτρων σε μια κοινωνία που έχει ξεπεράσει την ανάγκη του χρήματος.

Στον καπιταλισμό, το χρήμα αποτελεί θεμελιώδη κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης δραστηριότητας, καθώς λειτουργεί ως μέσο επιβίωσης, πρόσβασης σε πόρους και απόκτησης ισχύος.

Στο σύμπαν, ωστόσο, του Star Trek, αυτό το χρηματικό κίνητρο απουσιάζει εμφανώς, γεγονός που γεννά ένα εύλογο ερώτημα: τι είναι εκείνο που παρακινεί τους ανθρώπους να εργάζονται, να δημιουργούν και να επιδιώκουν την πρόοδο σε μια τέτοια κοινωνία;

Ο Saadia ξεκινά αναλύοντας τα οικονομικά κίνητρα που κυριαρχούν στον σημερινό κόσμο.

Στις μέρες μας, οι άνθρωποι καθοδηγούνται πρωτίστως από την επιδίωξη του κέρδους, καθώς αυτό εξασφαλίζει την επιβίωσή τους και τους παρέχει τα μέσα για να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης τόσο των ίδιων όσο και των οικογενειών τους.

Παράλληλα, υπάρχει και η διάσταση του ανταγωνισμού, καθώς η προσωπική επιτυχία και η κοινωνική αναγνώριση συνδέονται συχνά με την οικονομική ευμάρεια και την κατοχή υλικών αγαθών.

Ο φόβος της έλλειψης και η ανάγκη διασφάλισης του μέλλοντος ενισχύουν ακόμη περισσότερο τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζει το χρήμα στην καθημερινή μας ζωή.

Το σύμπαν του Star Trek, ωστόσο, ανατρέπει πλήρως αυτή τη λογική. Σε μια κοινωνία μετα-έλλειψης, όπου οι αναπαραγωγείς ύλης μπορούν να παράγουν υλικά αγαθά χωρίς ουσιαστικό κόστος και οι βασικές ανάγκες όλων των ανθρώπων καλύπτονται καθολικά, τα παραδοσιακά οικονομικά κίνητρα υποχωρούν και χάνουν την πρωταρχική τους σημασία.

Τι είναι, λοιπόν, εκείνο που παίρνει τη θέση του χρηματικού κινήτρου;

Σύμφωνα με τον Saadia, η απάντηση βρίσκεται σε εντελώς διαφορετικές κινητήριες δυνάμεις: την προσωπική εξέλιξη και αυτοβελτίωση, την περιέργεια, την επιθυμία για εξερεύνηση και την προσφορά στο κοινωνικό σύνολο.

Φερενγκί: Οι «Εμπενίζερ Σκρουτζ» του 24ου αιώνα

Στον αντίποδα της οικονομκής κουλτούρας της Ομοσπονδίας βρίσκονται οι Φερενγκί, ένα εξωγήινο είδος στο σύμπαν του Star Trek, γνωστό για την απόλυτη προσήλωσή του στο εμπόριο, στο κέρδος και στη συσσώρευση πλούτου.

Τα βασικά χαρακτηριστικά τους είναι ότι θεωρούν το κέρδος ύψιστη αξία, η κοινωνία τους οργανώνεται γύρω από το εμπόριο και τον ανταγωνισμό, ακολουθούν τις περίφημες 238 Αρχές της Απόκτησης (Rules of Acquisition), η απληστία και η επιχειρηματική πανουργία θεωρούνται αρετές, το χρήμα αποτελεί θεμέλιο της οικονομίας τους.

Οι Φερενγκί αποτελούν το ιδεολογικό αντίθετο των ανθρώπων της Ομοσπονδίας του 24ου αιώνα, δρώντας ως ο εμβληματικός ήρωας του Τσαρλς Ντίκενς, ο Εμπενίζερ Σκρουτζ.

Εκεί όπου η Ομοσπονδία θεωρεί τη εργασία μέσο για την αυτοβελτίωση και την πρόοδο της ανθρωπότητας, οι Φερενγκί τη θεωρούν εργαλείο απόκτησης κέρδους και συσσώρευσης πλούτου.

Οι Φερενγκί πρωτοεμφανίστηκαν στη σειρά Star Trek: The Next Generation, όπου αρχικά είχαν σχεδιαστεί ως ανταγωνιστές των πρωταγωνιστών. Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμη και η ονομασία τους έχει ετυμολογικές ρίζες σε λέξεις όπως η περσική farangi, που σημαίνει «ξένος».

Στη συνέχεια, η σειρά Star Trek: Deep Space Nine παρουσίασε τον πολιτισμό τους με πολύ μεγαλύτερο βάθος και πολυπλοκότητα, με τις διαφορετικές επιλογές και διαδρομές συγκεκριμένων χαρακτήρων τους, να δείχνουν ότι οι Φερενγκί δεν μπορούν να ταυτιστούν απλώς με την απληστία και την επιδίωξη του κέρδους.

Οι μεταγενέστερες ιστορίες, μάλιστα, απομακρύνονται σκόπιμα από την αρχική στερεοτυπική απεικόνιση των Φερενγκί, παρουσιάζοντας εκπροσώπους του είδους που αμφισβητούν τις κατεστημένες αντιλήψεις και τις παραδοσιακές αξίες της κοινωνίας τους.

Οι Φερενγκί λειτουργούν ταυτόχρονα ως κωμικοί χαρακτήρες και ως μέσο κοινωνικής σάτιρας.

Η ακραία εμπορευματοποίηση κάθε πτυχής της ζωής τους, η άκαμπτη παραδοσιακή κοινωνική ιεραρχία και η άνιση μεταχείριση των γυναικών προσφέρουν στο Star Trek την ευκαιρία να εξετάσει κριτικά ζητήματα όπως ο καπιταλισμός, η εκμετάλλευση, η εργασία, οι σχέσεις των φύλων και η ανάγκη κοινωνικών μεταρρυθμίσεων.

Το Star Trek είναι ένα από τα πολλά παραδείγματα της εμπνευσμένης επιστημονικής φαντασίας, η οποία χρησιμοποιεί ένα νοητικό «μέλλον», για να μιλήσει, ουσιαστικά, για το παρόν.

Και ο κυβερνήτης Ζαν-Λικ Πικάρ, θα ζει για πάντα στις καρδιές μας, ως το σύμβολο ενός αληθινού μέλλοντος, αντάξιου της ανθρωπότητας.