Στις 21 Σεπτεμβρίου 1915, ένας δικηγόρος από το Γουίλτσαϊρ μπήκε σε μια δημοπρασία στο Σάλσμπερι με έναν μάλλον διαφορετικό σκοπό. Ο Σέσιλ Τσαμπ, τοπικός δικηγόρος και γιος εύπορης οικογένειας, είχε πάει στη δημοπρασία προκειμένου να αγοράσει έπιπλα. Αντί γι’ αυτό, έφυγε έχοντας στην κατοχή του ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του κόσμου: το Stonehenge.
Όπως πληροφορεί το history.com, η κ. Τσαμπ δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένη όταν ο Σερ Σέσιλ της ανακοίνωσε την αγορά του μνημείου.
Η αγορά κόστισε 6.600 λίρες και περιλάμβανε όχι μόνο τον προϊστορικό λίθινο κύκλο αλλά και περίπου 30 στρέμματα γης γύρω από αυτόν.
Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η ιστορία εκείνης της αγοράς μοιάζει σχεδόν απίστευτη: ένας ιδιώτης μπορούσε να αγοράσει το Stonehenge σε μια κανονική δημοπρασία και, τρία χρόνια αργότερα, να το παραδώσει στο βρετανικό κράτος.
Από τη δυναστεία των Αντρομπους στον Σέσιλ Τσαμπ
Το Stonehenge βρισκόταν στην ιδιοκτησία της οικογένειας Αντρομπους από τις αρχές του 19ου αιώνα. Η κατάσταση του μνημείου, ωστόσο, είχε επιδεινωθεί σημαντικά κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Επισκέπτες έσπαγαν κομμάτια από τις πέτρες ως αναμνηστικά, χάραζαν τα ονόματά τους πάνω στους βράχους, ενώ ορισμένοι από τους τεράστιους λίθους είχαν αρχίσει να γέρνουν επικίνδυνα.
Το 1900 ένας όρθιος λίθος κατέρρευσε, συμπαρασύροντας και το οριζόντιο υπέρθυρο που στηριζόταν πάνω του. Το περιστατικό προκάλεσε έντονη ανησυχία και οδήγησε σε πιο οργανωμένη προσπάθεια προστασίας του χώρου. Είχε ήδη τοποθετηθεί περίφραξη και είχε επιβληθεί εισιτήριο εισόδου από το 1901.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 1915. Μετά τον θάνατο του κληρονόμου της οικογένειας Αντρομπους στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιουσία τέθηκε προς πώληση σε επιμέρους τμήματα. Στις 21 Σεπτεμβρίου 1915, το Stonehenge βγήκε σε δημοπρασία στο Palace Theatre του Σάλσμπερι.
Η τιμή ξεκίνησε από τις 5.000 λίρες και ανέβηκε σταδιακά. Στις 6.500 λίρες είχε απομείνει ένας ακόμη πλειοδότης, ο τοπικός αγρότης Άιζακ Κρουκ. Ο Τσαμπ έκανε την τελική προσφορά των 6.600 λιρών και το σφυρί έπεσε υπέρ του.
Ο ίδιος αργότερα εξήγησε ότι δεν είχε πάει στη δημοπρασία με πρόθεση να αγοράσει το Stonehenge. Απλώς, όπως ανέφερε, σκέφτηκε ότι «ένας άνθρωπος από το Σάλσμπερι» θα έπρεπε να αγοράσει το μνημείο.
Η αναστήλωση του 1920
Η δωρεά στο κράτος και πόσο αξίζει σήμερα το Stonehenge
Η ιδιοκτησία του, όμως, δεν κράτησε πολύ. Μόλις τρία χρόνια αργότερα, το 1918, ο Τσαμπ και η σύζυγός του Μαίρη αποφάσισαν να δωρίσουν το Stonehenge στο βρετανικό έθνος.
Στις 26 Οκτωβρίου 1918 πραγματοποιήθηκε η επίσημη τελετή παράδοσης στο Office of Works, τον κρατικό οργανισμό που είχε τότε την ευθύνη για τα αρχαία μνημεία. Ο Τσαμπ τιμήθηκε αργότερα με τον τίτλο του ιππότη και απέκτησε το παρατσούκλι «Viscount Stonehenge».
Η δωρεά σηματοδότησε την αρχή μιας νέας εποχής. Το κράτος ξεκίνησε συστηματικές εργασίες συντήρησης, αποκατάστασης και αρχαιολογικής έρευνας. Από το 1919 άρχισαν εργασίες για την επαναφορά ορισμένων πεσμένων ή επικίνδυνα γερμένων λίθων, ενώ έγιναν λεπτομερείς καταγραφές της κατάστασης του μνημείου.
Σήμερα, το Stonehenge βρίσκεται υπό τη διαχείριση της English Heritage, η οποία το λειτουργεί για λογαριασμό του έθνους.
Φυσικό είναι ότι δεν υπάρχει επίσημη σημερινή εμπορική αποτίμηση του Stonehenge. Το μνημείο δεν αποτελεί εμπορεύσιμο ακίνητο και δεν πρόκειται να μπορούσε να πωληθεί στην αγορά όπως ένα ξενοδοχείο, ένα κτίριο γραφείων ή μια έκταση γης, παρόλο που κάποτε πουλήθηκε ιδιωτικά. Η αξία του είναι κυρίως πολιτιστική, ιστορική και αρχαιολογική.
Επομένως, δεν μπορεί να ειπωθεί αξιόπιστα ότι «το Stonehenge αξίζει σήμερα Χ δισ. λίρες». Μια τέτοια εκτίμηση θα ήταν περισσότερο θεωρητική παρά επίσημη.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η τιμή των 6.600 λιρών του 1915 αντιπροσωπεύει ένα εξαιρετικά μικρό ποσό σε σχέση με τη σημερινή οικονομική σημασία του μνημείου. Αντί για ένα περιουσιακό στοιχείο που μπορεί να αποτιμηθεί απλά με βάση την έκταση και τα έσοδά του, το Stonehenge αποτελεί πλέον εθνικό και παγκόσμιο πολιτιστικό αγαθό.
To Stonehenge από χαρακτικό του 17ου αιώνα
Πόσα χρήματα φέρνει από εισιτήρια και πόσα κοστίζει η συντήρησή του
Το Stonehenge είναι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα αξιοθέατα της English Heritage. Οι τιμές εισόδου μεταβάλλονται ανάλογα με την ημερομηνία και το αν το εισιτήριο αγοράζεται προκαταβολικά, ενώ υπάρχουν επίσης δωρεάν επισκέψεις για μέλη της English Heritage και του National Trust.
Η English Heritage δεν δημοσιεύει, στις πρόσφατες οικονομικές εκθέσεις της, ξεχωριστή γραμμή που να αποκαλύπτει τα σημερινά ετήσια έσοδα του Stonehenge από εισιτήρια. Υπάρχουν όμως ιστορικά στοιχεία που δείχνουν το μέγεθος της δραστηριότητας.
Σύμφωνα με στοιχεία που κατατέθηκαν στη Βουλή των Κοινοτήτων, το Stonehenge είχε το 2010-11 έσοδα από εισιτήρια περίπου 7,17 εκατ. λίρες συνολικά, ενώ τα έξοδα λειτουργίας του ήταν περίπου 2,49 εκατ. λίρες. Τα στοιχεία αφορούσαν το σύνολο των εσόδων και όχι μόνο τα εισιτήρια.
Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 2008-09, τα έσοδα από εισιτήρια ήταν περίπου 3,55 εκατ. λίρες, ενώ τα συνολικά έσοδα του χώρου έφτασαν τα 5,9 εκατ. λίρες, μαζί με λιανικές πωλήσεις, εστίαση και άλλες δραστηριότητες.
Σήμερα οι τιμές είναι σημαντικά υψηλότερες από εκείνες της προηγούμενης δεκαετίας, αλλά δεν υπάρχει δημόσιο, επικαιροποιημένο ποσό που να επιτρέπει να πούμε με ακρίβεια πόσα εκατομμύρια εισπράττει ετησίως αποκλειστικά το Stonehenge από εισιτήρια.
Ούτε εδώ υπάρχει ένας δημόσια διαθέσιμος ετήσιος λογαριασμός που να απομονώνει κάθε δαπάνη του Stonehenge. Η English Heritage διαχειρίζεται περισσότερα από 400 μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους και τα οικονομικά της παρουσιάζονται κυρίως σε επίπεδο ολόκληρου του οργανισμού.
Η κλίμακα, πάντως, είναι μεγάλη. Το 2024/25 η English Heritage δαπάνησε συνολικά περίπου 25,1 εκατ. λίρες για συντήρηση και διατήρηση των χώρων της, σύμφωνα με τον οργανισμό. Σε νεότερη ενημέρωση αναφέρει ότι επενδύει περίπου 30 εκατ. λίρες ετησίως για τη συντήρηση και προστασία της εθνικής συλλογής που διαχειρίζεται.
Για το ίδιο το Stonehenge, χαρακτηριστικό παράδειγμα σύγχρονης συντήρησης είναι οι εργασίες του 2021, όταν ειδικοί αντικατέστησαν παλιό τσιμεντοκονίαμα στα υπέρθυρα με παραδοσιακό ασβεστοκονίαμα. Ήταν η πρώτη σημαντική εργασία επισκευής των λίθων εδώ και περισσότερα από 50 χρόνια.
Παράλληλα, το 2013 ολοκληρώθηκε το νέο κέντρο επισκεπτών, στο οποίο επενδύθηκαν περίπου 27 εκατ. λίρες, ενώ συνεχίζονται έργα για τη διαμόρφωση του τοπίου και την προστασία του αρχαιολογικού περιβάλλοντος.
Μια αγορά που κατέληξε σε εθνική κληρονομιά
Η ιστορία του Σέσιλ Τσαμπ είναι τελικά κάτι περισσότερο από μια περίεργη ιστορία μιας δημοπρασίας. Το 1915 ένας ιδιώτης απέκτησε το Stonehenge έναντι 6.600 λιρών. Τρία χρόνια αργότερα αποφάσισε να το παραδώσει στο κράτος, χωρίς να μετατρέψει την ιδιοκτησία του σε προσωπική περιουσία.
Από τότε το Stonehenge μετατράπηκε από ιδιωτικό μνημείο σε εθνικό αγαθό και, τελικά, σε ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά μνημεία του πλανήτη. Η οικονομική του αξία δεν αποτυπώνεται σε μια τιμή πώλησης. Αποτυπώνεται περισσότερο στην τεράστια επισκεψιμότητα, στα έσοδα που δημιουργεί για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς και στις δεκαετίες επενδύσεων που απαιτούνται για να παραμείνουν όρθιοι οι λίθοι που ο Τσαμπ αγόρασε σχεδόν κατά τύχη.
Ο άνθρωπος που αγόρασε το Stonehenge για 6.600 λίρες δεν προσπάθησε να αξιοποιήσει την ιδιοκτησία του. Αντίθετα, φρόντισε ώστε να πάψει να είναι ιδιοκτησία κάποιου και να γίνει κτήμα ενός ολόκληρου έθνους.
